notes_04

Σημειώσεις Κεφαλαίου 4

[←1]

Βλέπε Donner, Early Islamic Conquest, κεφ. 5 και 6. D. και J. Sourdel, κεφ. 7. Xavier de Planhol, Les Fondements geographiques de l’histoire de l’islam (Παρίσι, 1968). Kennedy, The Prophet, 285-87 και κεφ. 11.

[←2]

Donner, Early Islamic Conquest, 227, 231.

[←3]

Άννα Κομνηνή, στο Cousin, Histoire de Constantinople, 3: 457. Osman Turan, “L’Islamisation dans la Turquie du Moyen Age”, SI (10) (1959): 137-52. Σημ. του μεταφραστή: Πρόκειται για το παρακάτω απόσπασμα από την Ἀλεξιάδα της Άννας Κομνηνής: 14.1.2: Ἐπανελθὼν δὲ [ο αυτοκράτορας] οὐ πρὸς ἀνέσεις καὶ ἀναπαύλας ἀνέκλινεν ὅλως, ἀλλὰ λογιζόμενος αὖθις ὅπως τὰ κατὰ τὴν παραλίαν τῆς Σμύρνης καὶ μέχρις αὐτῆς Ἀτταλείας οἱ βάρβαροι τελείως ἠρίπωσαν, ἐν δεινῷ ἐποιεῖτο εἰ μὴ καὶ τὰς πόλεις αὖθις ἐς τὴν προτέραν ἐπαναγάγοι κατάστασιν καὶ τὸν πρῴην ἀποδοίη κόσμον καὶ τοὺς ἁπανταχῆ σκεδασθέντας ἐποίκους αὐταῖς ἐπανασώσοιτο.

[←4]

Νικήτας, Histoire de l’empereur Jean Comnène, στο Cousin, 5: 174. Xavier de Planhol, De la plaine pamphylienne aux lacs pisidiens: nomadisme et vie paysanne (Παρίσι, 1958).

[←5]

Nehemiah Levtzion (επιμ.), Conversion to Islam (Νέα Υόρκη, 1979) και του ιδίου, “Conversion to Islam in Syria and Palestine and the Survival of Christian Communities”, στο Michael Gervers and Ramzi J. Bikhazi (επιμ.), Conversion and Continuity: Indigenous Christian Communities in Medieval Islamic Lands (Τορόντο, 1990), 294. Richard W. Bulliet, Conversion to Islam in the Medieval Period. An Essay in Quantative History (Καίμπριτζ, Μασσ., 1979).

[←6]

Chronique de Denys, 34.

[←7]

Στο ίδιο, 46. Η Αρμενία βίωνε καθεστώς τρόμου εκείνη την περίοδο, το οποίο προκαλούσε αρκετές εξεγέρσεις. Εδώ ο χρονικογράφος περιγράφει τις αναταραχές που έπλητταν την επαρχία Αρζανηνή κοντά στο νότιο τμήμα του όρους Ταύρος, που κατοικούνταν από Αρμενίους.

[←8]

Στο ίδιο, 47. Το χρονικό περιγράφει με συγκεχυμένο τρόπο τη διχόνοια μεταξύ των αρμενικών παρατάξεων: οι Μπαγκρατούνι πολεμούσαν για τους Ουμαγιάντ και οι Μαμικονιάν για τους Αββασίδες. Άλλοι Αρμένιοι συσπειρώνονταν στους Βυζαντινούς οι οποίοι, υπό τον Κωνσταντίνο Ε’, εισέβαλαν στη Σωφηνή μέχρι το Ερζερούμ (Θεοδοσιούπολη) το 751.

[←9]

Στο ίδιο, 49.

[←10]

Στο ίδιο, 56.

[←11]

Στο ίδιο, 49.

[←12]

Για αυτή την περίοδο βλέπε Joseph Laurent, L’Arménie entre Byzance et l’Islam, depuis la conquête arabe jusqu’en 886, με βιβλιογραφία και χάρτη (Παρίσι, 1919). Ύστερα από αυτή την ήττα στο Μπαγκραβάν, η Αρμενία υπέστη αιματηρά αντίποινα.

[←13]

Chronique de Michel, 3: 60.

[←14]

Sawirus, History of the Patriarchs, 2:45.

[←15]

Στο ίδιο, 45-46.

[←16]

Στο ίδιο, 52-56.

[←17]

Στο ίδιο, 56.

[←18]

Στο ίδιο, 57.

[←19]

Στο ίδιο.

[←20]

Στο ίδιο, 59.

[←21]

Kennedy, The Prophet, 293.

[←22]

Βλέπε Baladhuri, Origins of the Islamic State, 326. Daniel Pipes, Slave Soldiers and Islam. The Genesis of a Military System (Νιού Χέηβεν, 1981), 142-43, κεφ. 5 και 6.

[←23]

Άλλες πηγές αναφέρουν περισσότερους από τριακόσιες χιλιάδες κρατούμενους. Βλέπε Pipes, Slave Soldiers, 124.

[←24]

En–Noweiri [Nuwayri], στο Ibn Khaldoun, Histoire, 1: 359 (παράρτημα).

[←25]

αλ-Tabari, στο Vasiliev, Byzance et les Arabes, 1: 308, και Chronique de Michel, 3: 100.

[←26]

Ibn al-Athir, στο Vasiliev, Byzance et les Arabes, 2: 148.

[←27]

Στο ίδιο, 152-53.

[←28]

Ματθαίος της Έδεσσας, στο Marius Canard, L’Expansion arabo-islamique et ses repercussions (Λονδίνο, 1974), 6: 255. Osman Turan, “Les souverains seldjoukides et leurs sujets non-musulmans”, SI 1 (1953): 65-100.

[←29]

Makrizi, Histoire des Sultans, 1: 4.34. Βλέπε Bar Hebraeus, The Chronography of Gregory Abu’l Faraj, 1225-1286. The son of Aaron, the Hebrew physician, commonly known as BAR HEBRAEUS, μεταφρ. από τα συριακά Ernest Alfred Thompson Wallis Budge (Άμστερνταμ, 1976), 1: 446.

[←30]

Bar Hebraeus, Chronography, 448.

[←31]

Στο ίδιο, 453.

[←32]

Chronique de Michel, 3: 342-43.

[←33]

Στο ίδιο, 263.

[←34]

Pipes, Slave Soldiers, 147.

[←35]

Tavernier, Les six voyages, 1: 36. Για τη δίωξη των απελαθέντων Αρμενίων από τον Σάχ Αμπάς Α‘ στην Περσία, βλέπε Arakel de Tauriz, Livre d’Histoires, στο Brosset, 1: 340-51. Υπό τον Σαχ Αμπάς Β’, «Οι γιοι των χριστιανών τους οποίους οι Πέρσες έβρισκαν ευχάριστους —αγόρια, κορίτσια, αρραβωνιασμένες γυναίκες — απομακρύνονταν με το ζόρι, οδηγούνταν στο παλάτι του βασιλιά, παρατάσσονταν ανάμεσα στους σκλάβους του, δεν θα επέστρεφαν ποτέ στους κυρίους τους [γονείς] και μετατράπονταν από τον χριστιανισμό στη μουσουλμανική θρησκεία. Αυτό ήταν κυρίως συνέπεια των περιβόητων εθίμων τους, τότε, για να αυξήσουν τον αριθμό των δούλων της περσικής φυλής. Τέλος, ύστερα από κάποιο χρονικό διάστημα, οι κατοικίες, η περιουσία, οι θησαυροί των γονιών, που άφηναν αυτά τα απαχθέντα χριστιανόπουλα, κατάσχονταν, λεηλατούνταν, ληστεύονταν» (303).

[←36]

Tavernier, Les six voyages, 1: 268-69.

[←37]

Στο ίδιο, 294. Για τους Εβραίους, βλέπε Eliezer Bashan, Captivity and Ransom in Mediterranean Jewish Society (1391-1830) (στα εβραϊκά) (Ραμάτ Γκαν, 1980).

[←38]

Avedis Perperean, Patmut’iwn Hayoc (Ιστορία των Αρμενίων, 1771-1860) (στα αρμενικά) (Κωνσταντινούπολη, 1871), 260-61.

[←39]

Haim Nahoum (επιμ.), Recueil de firmans impériaux ottomans adressés aux valis et aux khédives d’Égypte 1006 h.-1322 h. (1597-1904) (Κάιρο, 1944), 131. Βλέπε πιο κάτω, σελ. 260-61 και σελ. 433-37.

[←40]

Paul Wittek, “Devshirme and Shari’a”, BSOAS 17 (1955): 271-78. Vacalopoulos, The Creek, 31-44. Του ιδίου, History, 72.

[←41]

Δούκας, στο Cousin, Histoire de Constantinople, 8: 337. Βλέπε επίσης Nahoum Weissman, Les Janissaires. Étude de l’organisation militaire des Ottomans (Παρίσι, 1938). Angelov, Les Balkans au Moyen Age. Pipes, Slave Soldiers and Islam.

[←42]

Chronique de Michel, 3: 21. Για την πολιτική αστάθεια, πρβλ. Sourdel, κεφ. 2 και 3. Kennedy, The Prophet, passim.

[←43]

Chronique de Michel, 3: 22.

[←44]

Στο ίδιο, 23. Ονόματα γηγενών αραβικών φυλών.

[←45]

Στο ίδιο, 52.

[←46]

Στο ίδιο.

[←47]

Στο ίδιο, 53.

[←48]

Bar Hebraeus, 1: 181.

[←49]

Στο ίδιο, 210. Για γενική εικόνα της νομαδικής εισβολής και των καταστροφών τους στη Συρία, Παλαιστίνη, Μεσοποταμία και Ιράκ από τον 9ο έως τον 11ο αιώνα, πρβλ. Kennedy, The Prophet, κεφ. 11. “The Bedouin, Dynasties”, και 297, 307-8. Levtzion, “Conversion”. Ashtor, A Social, κεφ. 2. Kamal S. Salibi, Syria under Islam: Empire on Trial (634-1097) (Νέα Υόρκη, 1977).

[←50]

Bar Hebraeus, Chronography, 1: 267.

[←51]

Στο ίδιο, passim, και για την Ανατολία, Vryonis, The Decline, 183. Turan, “Les souverains seldjoukides”.

[←52]

Bar Hebraeus, Chronography, 1: 338.

[←53]

Στο ίδιο, 266.

[←54]

Chronique de Michel, 3: 289.

[←55]

Bar Hebraeus, Chronography, 1: 325.

[←56]

Στο ίδιο, 441.

[←57]

Στο ίδιο, 450.

[←58]

Στο ίδιο, 476.

[←59]

Ο συνεχιστής του Bar Hebraeus, στο ίδιο, 483.

[←60]

Halil Inalcik, “The Emergence of the Ottomans”, στο The Cambridge History of Islam, (Καίμπριτζ, 1977), 1: 263-68.

[←61]

Στο ίδιο, 269.

[←62]

Στο ίδιο, 268. Vacalopoulos, History of Macedonia, 106.

[←63]

Inalcik, “The Emergence”, σελ. 283.

[←64]

Halil Inalcik, “The Heyday and Decline of the Ottoman Empire”, στο The Cambridge History of Islam, 1: 343.

[←65]

Arakel de Tauriz, Livre d’Histoires, 307-9.

[←66]

Στο ίδιο, 309.

[←67]

Οι φορολογικοί εκβιασμοί και η απόσπαση λύτρων είναι επαναλαμβανόμενα θέματα σε όλα τα ντίμμι χρονικά. Η κατάσταση που υπήρχε πριν από την περίοδο των μεταρρυθμίσεων (Τανζιμάτ) αναφέρεται από τον τουρκόφιλο Ubicini, Lettres, 2: 272-363, σημ. 1. Στις αρμενικές επαρχίες η κατάσταση δεν άλλαξε μέχρι τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

[←68]

Chronique de Michel, 2: 477.

[←69]

Bokhari, Les Traditions, “La Capitation”, κεφ. 17, 3.

[←70]

Στο ίδιο.

[←71]

Στο ίδιο, κεφ. 3.

[←72]

Κόπτες και Ιακωβίτες πατριάρχες συχνά αναφέρουν την καλοπροαίρετη στάση ορισμένων χαλίφηδων και κυβερνητών. Όσον αφορά τα μέτρα προστασίας για τους ραγιάδες που ήσαν γραμμένα στην οθωμανική νομοθεσία, βλέπε Inalcik, The Ottoman Empire, 7: 134-35. Φιρμάνια του Μουράτ Γ’ (Απρίλιος 1584, Νοέμβριος 1585, Δεκέμβριος 1587) απαγόρευαν στους μουσουλμάνους να λεηλατούν επιτύμβιες στήλες από το εβραϊκό νεκροταφείο (Κεράτιος Κόλπος, Κωνσταντινούπολη) και τους έδιναν εντολή να σταματήσουν τις παρενοχλήσεις τους και τις προσπάθειές τους να διώξουν τους Εβραίους. Πρβλ. Galante, Documents Officiels, 62-66. Στο ίδιο, 191-92: απαγόρευση προς τους πειρατές που λεηλατούσαν και υποδούλωναν τον ντίμμι- πληθυσμό της Νάξου (Σελήμ Β’, Μάρτιος 1568) και προς τους στρατιώτες και μουσουλμάνους που τον κακοποιούσαν. Για την ευγνωμοσύνη των Εβραίων προς τον σουλτάνο, βλέπε Shmuelevitz, Jews of the Ottoman Empire, 33-34. Είναι ενδιαφέρον να διαβάζει κανείς στον Αραλέκ της Ταμπρίζ για τις φιλικές σχέσεις που διατηρούσαν οι σάχες Αμπάς Α’ και Αμπάς Β’ με τους Αρμενίους.

[←73]

Chronique de Michel, 2: 474.

[←74]

Paul Wittek, “Deux chapitres de l’histoire des Turcs de Roum” (1936), στο La Formation, 1:285-319 του ιδίου.

[←75]

Dabinovic, “Les pactes”. Cvijic, La Péninsule, 344-55. Για τη συνάθροιση με τους Τούρκους μέρους του Ορθοδόξου πληθυσμού και του κλήρου κατά την κατάκτηση της Κύπρου, βλέπε Inalcik, The Ottoman Empire, 8: 5-23.

[←76]

Γιακούμπι, στο Vasiliev, Byzance et les Arabes, 1: 274.

[←77]

Regis Blachere, “Regards sur l'”aculturation” des Arabo-Musulmans jusque vers 40/661″, Arabica 3 (1956): 259. Ashtor, A Social, 15-22.

[←78]

Idris, “Les tributaires“, 194. Όταν ο Σαχ Αμπάς Α’ απέλασε τους Αρμένιους: «Οι εργάτες που πελεκούσαν την πέτρα χωρίστηκαν, οδηγήθηκαν στο Ισφαχάν και στεγάστηκαν εκεί, επειδή η τέχνη τους ήταν απαραίτητη εκεί για να χτιστούν σπίτια, τόσο για τον βασιλιά όσο και για τον περσικό λαό». Πρβλ. Arakel de Tauriz, Livre d’Histoires, 488.

[←79]

Bar Hebraeus, Chronography, 1: 264. Για την επαναλαμβανόμενη συχνότητα απέλασης, βλέπε τα χρονικά και τις ιστορικές μελέτες για την Ανατολία, πρβλ. Vryonis, The Decline, 169. “Displacement of population”. Του ιδίου, “Nomadization”. Turan, “L’Islamisation”. Την εποχή της ίδρυσης του Καϊρουάν, ο κυβερνήτης της Αιγύπτου έλαβε την εντολή να μεταφερθούν εκεί χίλιες περίπου οικογένειες Κοπτών ή Εβραίων, προκειμένου να αναπτυχθεί η οικονομία της πόλης. Πρβλ. Shlomo Dov Goitein, “Changes in the Middle East (950-1159), as illustrated by the documents of the Cairo Geniza”, στο Donald Sidney Richards (επιμ.), Islamic Civilisation 950-1150 (Οξφόρδη, 1973). Αυτές οι μετατοπίσεις, που προκαλούνταν από οικονομικά αίτια, επηρέαζαν ντίμμι- πληθυσμούς και δεν προορίζονταν αποκλειστικά για πρόσφατα υποταγμένους ή υποδουλωμένους πληθυσμούς. Ορισμένα χρονικά παρέχουν πληροφορίες για αυτές τις μετατοπίσεις. Οι αναχωρήσεις έπρεπε να πραγματοποιούνται την ίδια ημέρα ή σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, σε δύο ή τρεις ημέρες, καθιστώντας αδύνατο για τους εκτοπιζόμενους να πουλήσουν τα υπάρχοντά τους. Για να αποθαρρύνεται η φυγή, καταμετρούνταν, επιβλέπονταν στενά και απαγορευόταν να μετακινούνται από τους νέους τόπους διαμονής τους, που βρίσκονταν γενικά πολύ μακριά από τους τόπους καταγωγής τους. Όταν εκτοπίζονταν όλοι οι κάτοικοι του χωριού, τα σπίτια καίγονταν και ολόκληρο το χωριό καταστρεφόταν. Έτσι τα αρχεία της κοινότητας, οι βιβλιοθήκες, ακόμη και η μνήμη των εκτοπισθέντων, εκμηδενίζονταν.

[←80]

Bar Hebraeus, Chronography, 1: 296.

[←81]

Inalcik, “The Emergence”, 288.

[←82]

Angelov, “Certains aspects”, 249, 256.

[←83]

Evliya Efendi, Narrative of Travels in Europe, Asia and Africa in the Seventeenth Century, μεταφρ. από τα τουρκικά Joseph von Hammer (Λονδίνο, 1846), 1: 28.

[←84]

Angelov, “Certains aspects”, 262.

[←85]

Inalcik, “The Emergence”, 288.

[←86]

Cvijic, La Péninsule, 353-87. Dusan T. Batakovic, The Kosovo Chronicles (Βελιγράδι, 1992). Του ιδίου, Yugoslavie. Nations, Religions, Ideologies, πρόλογος από Annie Kriegel. Μεταφρ. από τα σερβο–κροατικά Bruno Guillard και Slobodan Despot (Λωζάννη, 1994).

[←87]

Costas P. Kyrris, “L’importance sociale de la conversion à l’islam (volontaire ou non) d’une section des classes dirigeantes de Chypre pendant les premiers siècles de l’occupation turque (1570-fin du XVIIe siècle)”, στο Actes du premier congrès international des études balkaniques et sud-est européennes, 3 (Σόφια, 1969).

[←88]

Jean de Nikiou, Chronique, 234. Constantelos, “Moslem Conquest”. J. Meyendorff, “Byzantine Views of Islam”, DOP 18 (1964): 113-32.

[←89]

Simha Sabari, Mouvements populaires à Bagdad à l’époque Abbasside, IXe-XIe siècles (Παρίσι, 1981). Για αυτή την περίοδο βλέπε Richards, Islamic Civilisation.