<-Έγγραφα: iii. Εξέγερση, νομαδισμός και ντίμμι-δουλεία

Παράρτημα Α: Μουσουλμάνοι ιστορικοί και θεολόγοι->

Έγγραφα: iv. Η εποχή της χειραφέτησης

Δρούζοι στο Ντάιρ αλ-Καμάρ, Λίβανος (1859)
Χαρακτική: C. Maurand. Σχέδιο του E. Grandsire, από E. A. Spoll
Spoll (1861), σελ. 9

Οθωμανική Αυτοκρατορία

Αναφορές από Βρετανούς διπλωμάτες (1850-1876)

Πρόξενος Χιου Χ. Ρόουζ προς Σερ Στράτφορντ Κάνινγκ

Βηρυτός, 31 Οκτωβρίου 1850

Ο πρόξενος κ. Ουέρι έχει ήδη αναφέρει στην εξοχότητά σας τα αξιοθρήνητα γεγονότα στο Χαλέπι,¹ ενώ πληθώρα δηλώσεων που έχω λάβει για το ίδιο θέμα, τοποθετούν σε ακόμη πιο σκοτεινό ανάγλυφο αυτά τα περιστατικά. Θα αναφέρω μερικά γεγονότα που θα αποδείξουν ότι χωρίς το ασυγχώρητο παράπτωμα των τουρκικών πολιτικών και στρατιωτικών αρχών, η εξέγερση μπορούσε εύκολα να κατασταλεί.

Υπάρχουν δύο μουσουλμανικές παρατάξεις στο Χαλέπι, η μετριοπαθής και η φανατική, η οποία τελευταία περιλαμβάνει τους «αγιάν» ή προκρίτους. Οι πρώτοι συμπεριφέρονται καλά στους χριστιανούς, ενώ πολλοί από αυτούς, κατά τη διάρκεια των τελευταίων προβλημάτων, φρουρούσαν τα σπίτια των Ευρωπαίων και υπερασπίζονταν ακόμη και με όπλα τους χριστιανούς ενάντια στους μουσουλμάνους εχθρούς τους.

Στο Χαλέπι υπάρχει φρουρά 1.400 ανδρών, ιππικού και πεζικού, με τρία κανόνια. Με αυτή τη δύναμη και τη μετριοπαθή παράταξη, οι δύο πασάδες μπορούσαν εύκολα, όπως θα φανεί, να είχαν συντρίψει έναν όχλο στο Χαλέπι και άγριους Βεδουΐνους οπλισμένους μόνο με κακά όπλα με φιτίλια. Αλλά οι δύο πασάδες στο Χαλέπι, αντί να ενεργήσουν με την αποφασιστικότητα ανδρών ή την αίσθηση καθήκοντος υπεύθυνων αρχών, εγκατέλειψαν την πόλη και το προπύργιό της, το Κάστρο, γεμάτο πολεμικά αποθέματα, όπου άφησαν μόνο 30 ντόπιους του πυροβολικού αμφίβολης πιστότητας, και αποσύρθηκαν στον στρατώνα, όπου παρέμεναν όλη τη νύχτα σε δήθεν διαβούλευση με τους «αγιάν» [προκρίτους], των οποίων ο φανατισμός και το κακό παράδειγμα είχαν κυρίως προκαλέσει την οργή των χριστιανών γειτόνων τους.

Έχοντας επιτρέψει στους στασιαστές να διαπράξουν, κατά τη διάρκεια της νύχτας, κάθε είδους θηριωδία στη χριστιανική συνοικία, ο Κερίμ Πασάς, κάνει το πρωί αυτό που αποκαλεί «στρατιωτική επίδειξη», δηλαδή παρελαύνει με τα στρατεύματα και τα όπλα του, με τη μπάντα να παίζει, γύρω από τη συνοικία, όπου οι ταραξίες, μέρα-μεσημέρι, έκαιγαν και λεηλατούσαν τις εκκλησίες, δολοφονούσαν κληρικούς και λαϊκούς και βίαζαν τις χριστιανές γυναίκες παρουσία των πλησιέστερων και αγαπημένων συγγενών τους.² Οι στασιαστές κατάλαβαν καλά τη φύση αυτής της δειλής παρέλασης, γιατί ο κ. Ουέρι αναφέρει «ότι, κατά τη διάρκεια αυτής και μετά από αυτήν, η φρίκη στη ‘Γκουέντιντα’ συνεχίστηκε».

Τελικά, ύστερα από 24 ώρες αδιάλειπτης οργής, στάλθηκαν μερικοί στρατιώτες με τον Αμπντάλα Μπέη, έναν πολίτη και μερικούς τακτικούς μουσουλμάνους, στη χριστιανική συνοικία και [επανέφεραν] την τάξη εκεί. Αυτό το γεγονός αποδεικνύει πόσο εύκολο θα ήταν, όπως ανέφερα, να αποκαταστήσουν οι αρχές την τάξη. […]

Τα γεγονότα στο Χαλέπι προκάλεσαν σε όλες τις τάξεις όλων των εθνικοτήτων μια αίσθηση που ποτέ δεν είχα ξαναδει εδώ πριν. Ο πληθυσμός του Χαλεπιού είναι η πλουσιότερη και με την καλύτερη συμπεριφορά κοινότητα στη Συρία. Το γεγονός ότι ένα τέτοιο σώμα ανθρώπων, σε καιρό βαθιάς ειρήνης, ζώντας υπό την προστασία οργανωμένης κυβέρνησης, δύο πασάδων, και φρουράς τακτικών στρατιωτών όλων των όπλων, θα βρίσκονταν, χωρίς την παραμικρή πρόκληση από την πλευρά τους ή μιας στιγμής προειδοποίηση, θύματα θηριωδιών που σπάνια διαπράττονται σε πόλη που καταλαμβάνεται εξ εφόδου, αποτελεί σκέψη η οποία, το λέω με λύπη, έχει προκαλέσει το πιο δυσμενές συναίσθημα για την υπεύθυνη κυβέρνηση. Οι χριστιανοί της Συρίας, ακόμη και εκείνοι που προστατεύονται από τακτικά στρατεύματα και αρχές, τρέμουν μήπως η τύχη των ομοθρήσκων τους του Χαλεπιού γίνει και δική τους. Οι φόβοι εκείνων σε μέρη όπου δεν υπάρχουν τακτικά στρατεύματα και κυβέρνηση είναι φυσικά πιο έντονοι.

Το μόνο μέσο για την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στη Συρία και την αποτροπή της επανάληψης γεγονότων τόσο βλαβερών για τα πολιτικά συμφέροντα της Πύλης όσο και για εκείνα της ανθρωπότητας, είναι ότι η Πύλη πρέπει, στο μέλλον, να απονέμει ίση δικαιοσύνη, ενώπιον των νόμων, σε χριστιανούς και μουσουλμάνους, να δει την καταστροφή του Χαλεπιού σε όλη της την οδυνηρή βαρύτητα, και να τιμωρήσει τους αυτουργούς με αδίστακτη δικαιοσύνη και αυστηρότητα. Δηλαδή τιμωρία των δύο πασάδων του Χαλεπιού. Θανατική ποινή ή ισόβια κάθειρξη των δραστών της δολοφονίας και της βεβήλωσης. Και αποζημίωση για τους πάσχοντες, από τη δήμευση των περιουσιών εκείνων των κατοίκων, οι οποίοι, άμεσα ή έμμεσα, ασχολήθηκαν με το να στερήσουν από τους άκακους συμπολίτες τους όλα όσα αγαπούν οι άνθρωποι.

Αν όμως η Πύλη υιοθετήσει, ή παραπλανηθεί από τις κοντόφθαλμες απόψεις των εκπροσώπων της στη Συρία, οι οποίοι ήδη προσπαθούν να βρουν ανάξιες δικαιολογίες για τους ενόχους και αιτίες ενοχής για τους πάσχοντες, να καλύψει τον σκληρό φανατισμό που προκλήθηκε και την αναποφασιστικότητα προδοσίας των πασάδων, που ενθάρρυναν κυριολεκτικά τη διάπραξη θηριωδιών στο Χαλέπι και τη Μαλούλα,³ τότε λαμβάνω την τιμή να πω, ότι η Πύλη δεν θα ανακτήσει ποτέ την εμπιστοσύνη των χριστιανών υπηκόων της στη Συρία, οι οποίοι θα αναζητούν ασταμάτητα ξένη προστασία και θα αναστενάζουν για ξένη κυριαρχία. Ούτε θα μπορέσει η Πύλη να αποτρέψει την επανάληψη της τραγωδίας του Χαλεπιού, ούτε να διατηρήσει υποταγμένους τους μουσουλμάνους υπηκόους της, οι οποίοι θα επιβεβαιωθούν στην ατυχή εντύπωση που έχουν τώρα, ότι, παρ’ όλες τις δήθεν διακηρύξεις, η Πύλη, στην πραγματικότητα, βλέπει τους χριστιανούς υπηκόους της με δυσπιστία, αν όχι αποστροφή, και τους μουσουλμάνους υπηκόους της ως τους μοναδικούς πιστούς φρουρούς της κυριαρχίας της. Και επιπλέον, ότι αν αφεθεί στην ίδια, η Πύλη δεν θα τιμωρήσει ποτέ, με ουσιαστική δικαιοσύνη, καμία καταπίεση που θα ασκούσαν μουσουλμάνοι στους χριστιανούς συμπατριώτες τους. Και εδώ, όσο λεπτό και αν είναι το θέμα, δεν μπορώ, από αίσθηση καθήκοντος, να μην αναφέρω μια αιτία, η οποία, μία μόνο από τις πολλές, επιβεβαιώνει τέτοιες επικίνδυνες εντυπώσεις. Αναφέρομαι στο δώρο, το οποίο ο σουλτάνος, όταν απένειμε χάρες, αυτό το καλοκαίρι, κατά τη βασιλική του περιοδεία, έκανε στον Μπεντρ Χαν Μπέη, που βρίσκεται υπό τιμωρία επειδή διέπραξε μία από τις πιο απρόκλητες και αιματοβαμμένες σφαγές χριστιανών που έχουν καταγραφεί. Είναι αδύνατο ο επαρχιακός πασάς, οι φανατικοί αγιάν μιας επαρχιακής πόλης, ένας όχλος του Χαλεπιού ή άγριοι Βεδουΐνοι, να μπορούν να δουν μια τέτοια πράξη ως κάτι διαφορετικό από ένδειξη βασιλικής εύνοιας προς έναν μουσουλμάνο, ο οποίος είχε κάνει στους χριστιανούς κάθε αδίκημα που μπορούσε να κάνει η φανατική απανθρωπιά. Και όσο πρόθυμος κι αν είμαι για να αποδώσω δικαιοσύνη στις καλές προθέσεις των σημερινών Τούρκων υπουργών, ωστόσο πρέπει να δηλώσω, ότι υπάρχει γενικό παράπονο μεταξύ των χριστιανών της Συρίας, εκτός από εκείνους του Λιβάνου, και δυστυχώς πολύ αληθινή, ότι τους καταπιέζουν οι μουσουλμάνοι και οι οι νόμοι τους και ότι είναι σχεδόν ανώφελο να ζητούν δικαιοσύνη είτε από τις τουρκικές αρχές είτε από τα δικαστήρια.

Είχα συχνά την τιμή στις επιστολές μου, και πρόσφατα στη στρατιωτική μου αναφορά, να προβλέψω δύο κακά που έχουν κυρίως προκαλέσει την καταστροφή στο Χαλέπι. Εννοώ την άνομη και απειλητική κατάσταση των αραβικών φυλών στη γραμμή της ερήμου από το Χαλέπι μέχρι τη Νεκρά Θάλασσα και την αδυναμία των στρατευμάτων να κρατούν υποταγμένες αυτές τις φυλές.

Η αναφορά του κ. Κάλβερτ, αρ. 29, στην πρεσβεία της Αυτού Μεγαλειότητας δίνει μια ακόμη απόδειξη της αδυναμίας των τουρκικών στρατευμάτων να επιβάλουν την εντολή του πασά στην Γραμμή της Ερήμου. […]

FO 78/836 (Αρ. 47)
Ρόουζ προς Κάνινγκ, Κωνσταντινούπολη

Πρόξενος Τζέημς Φιν προς κόμη του Μάλμσμπερι

Ιερουσαλήμ, 8 Νοεμβρίου 1858

Συνεχίζοντας να αναφέρω σχετικά με τις φοβίες των χριστιανών από την αναβίωση του φανατισμού από την πλευρά των μωαμεθανών, έχω την τιμή να δηλώσω ότι μου δίνονται καθημερινά περιγραφές για προσβολές στους δρόμους απέναντι σε χριστιανούς και Εβραίους, συνοδευόμενες από πράξεις βίας.

Οι τελευταίες, αν και γενικά μικρές περιπτώσεις, είναι συχνές και οι πάσχοντες φοβούνται, αν είναι γηγενείς, να τις αναφέρουν στις τουρκικές αρχές, στον βαθμό που, παρά το Χάτι Χουμαγιούν [18 Φεβρουαρίου 1856], απ’ όσα έχω μάθει, δεν υπάρχει ακόμη γνωστή περίπτωση μαρτυρίας χριστιανού εναντίον μουσουλμάνου, που να γίνεται αποδεκτή σε ποινικό δικαστήριο ή σε πολιτικό δικαστήριο (μετζλίς). Υπήρξαν κάποιες περιπτώσεις τιμωρίας μουσουλμάνων για προσβολή χριστιανών, αλλά μόνο με συνοπτική μέθοδο, χωρίς τυπική δίκη ή καταγραφή της μαρτυρίας του χριστιανού. Για τέτοιου είδους δικαιοσύνη μπορούμε να διαβάσουμε περιπτώσεις στις «Χίλιες και Μία Νύχτες», όπως υπήρχαν πριν από το Χάτι Χουμαγιούν.

Αλλά ακόμη και σε θέματα σημαντικών προσωπικοτήτων συμβαίνουν τα ίδια κακά. Μόλις πριν από λίγες ημέρες ο μακαριώτατος Έλληνας πατριάρχης επέστρεφε μέσα από τους δρόμους από το δικαστήριο του καδή (έχοντας ίσως επισκεφθεί τον νέο καδή). Μπροστά του προχωρούσαν οι καβάσηδές του [ένοπλοι σωματοφύλακες] και ο δραγουμάνος του, αλλά χρειάστηκε να περάσει από δοκιμασία με κατάρες για τη θρησκεία του, τις προσευχές του, τους πατέρες του κ.λπ.

Αυτό στην Ιερουσαλήμ, όπου οι χριστιανοί πρόξενοι έχουν σημαίες να ανεμίζουν, συμπεριλαμβανομένης της ρωσικής. Άραγε αυτή η κατάσταση των πραγμάτων αναμένεται να διαρκέσει πολύ;

Το περιστατικό είναι μάλλον ένα που υποδηλώνει τον τόνο της κοινής γνώμης, παρά ένα που πρέπει να αντιμετωπιστεί με τιμωρία των παραβατών, κάτι που δεν θα μπορούσε να γίνει. Αλλά δεν θα μπορούσε να συμβεί στην εποχή του Κιαμίλ Πασά, παρά το γεγονός ότι εκείνος ήταν προστάτης λατινικών συμφερόντων.

Ο σημερινός πασάς υπερηφανεύεται ότι δεν πιστεύει πολύ εύκολα τα παράπονα των χριστιανών και πρόσφατα, μιλώντας απρόσεκτα, ομολόγησε στον δραγουμάνο μου ότι η αποστολή του εδώ, ιδιαίτερα πέρα και πάνω από τη συνηθισμένη εργασία, είναι να μην καταπιέζει πολύ τον Χριστιανισμό, ώστε να μετριάζει ή να μειώνει την ευρωπαϊκή επιρροή.

Ζητώ την άδεια να εκφράσω τη γνώμη μου σε αυτό το σημείο, ότι μεταξύ των λίγων πατριωτών Τούρκων, μια τέτοια επιθυμία μπορεί, υπό ορισμένους περιορισμούς του συναισθήματος και όχι της δράσης, να συγχωρείται, αλλά δυστυχώς αυτά τα άτομα πιστεύουν ότι πρέπει να φτάσουν στο αντικείμενο τους μόνο ακρωτηριάζοντας την πρόοδο μεταξύ των δικών τους ανθρώπων. Δημόσια έργα όχι μόνο δεν αναλαμβάνονται, αλλά παρεμποδίζονται από την εξουσία. Η πιο αδύναμη έναρξη έκφρασης γνώμης του δημοσίου τύπου καταπνίγεται και επειδή οι Ευρωπαίοι είναι χριστιανοί και οι Ευρωπαίοι πρέπει να ελέγχονται, η ανεξαρτησία της τουρκικής αυτοκρατορίας καταλήγει να συνίσταται στην ανεξαρτησία του μωαμεθανισμού. [σελ. 500-501]

PP 1860 [2734] 69 (Αρ. 67, απόσπασμα)
Φιν προς Μάλμσμπερι, Λονδίνο

Πρόξενος Τζέημς Φιν προς κόμη του Μάλμσμπερι

Ιερουσαλήμ, 8 Νοεμβρίου 1858

Έχω την τιμή να επισυνάψω αντίγραφο της επιστολής μου της 27ης του προηγουμένου μηνός προς τον κ. Μουρ, γενικό πρόξενο της Αυτού Μεγαλειότητας, και να αναφέρω ότι, ενώ πολλά χωριά στην περιοχή της Ναμπλούς έχουν μερικές χριστιανικές οικογένειες που βρίσκονται στο καθένα, τέτοιες οικογένειες υποβλήθηκαν σε κάθε κατεύθυνση σε λεηλασίες και προσβολές κατά την προσέγγιση του Ταχίρ, του στρατιωτικού πασά, λίγο πριν την άφιξή του.

Αλλά τα δύο χωριά Ζεμπαμπντέχ και Λικφάιρ (όπου όλοι οι κάτοικοι είναι χριστιανοί και στο πρώτο από τα οποία υπάρχει ταπεινό παρεκκλήσι) λεηλατήθηκαν εντελώς, άνδρες και γυναίκες τους έγδυσαν ακόμη και από τα ρούχα τους και τους πέταξαν. Αυτό έγινε από τους κατοίκους του Τουμπάζ και του Καμπατίγια, πάντοτε βίαιων ανθρώπων, ενώ δεν έχει δοθεί ακόμη καμία αποζημίωση ή τιμωρία από τη στρατιωτική δύναμη. Δεν χρειάζεται να πω, ότι κανένας της πολιτικής αρχής δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι είναι πραγματικός ηγέτης.

Αλλά με την άφιξη του Ταχίρ Πασά στην πόλη, και απαιτώντας ένα σπίτι για να χρησιμοποιηθεί ως στρατώνας, αντί να στρατοπεδεύει σε σκηνές αυτή την όμορφη εποχή, πάρθηκε το σπίτι του χριστιανού ιερέα (Έλληνα) κατά την απουσία του, πάρθηκαν και τα αποθέματα σιτηρών του και λάδι για οικιακή χρήση κατά τη διάρκεια του χειμώνα, όχι για να καταναλωθούν από τους στρατιώτες (γιατί αυτό θα ἐδινε στον ιδιοκτήτη δικαίωμα να διεκδικήσει από την κυβέρνηση), αλλά αναμίχθηκαν σε ένα σωρό, σιτάρι, κριθάρι, φακές και λάδι, από το μουσουλμάνους της πόλης και ρίχτηκαν στον δρόμο.

Νιώθω όλο και περισσότερο δικαιολογημένος να αποδώσω τις ταραχές της Ναμπλούς, το 1856, σε αντιχριστιανικό συναίσθημα.

Κατά την παρούσα περίοδο μπορεί ο στρατιωτικός πασάς να μην έχει ενημερωθεί για το τι έγινε στη διαδικασία οικειοποίησης του σπιτιού του ιερέα για δική του χρήση. Αλλά γιατί να μην το ξέρει εκείνος, όταν το ξέρω εγώ; Απλώς επειδή είμαι χριστιανός, και φοβούνται να το πουν σε αυτόν που δεν είναι και που ο ίδιος φοβάται να εξαναγκάσει τους κατοίκους.

Εν κατακλείδι, έχω την τιμή να παραθέσω τη διαρκή έκφραση των χριστιανών στην Παλαιστίνη, ότι η κατάστασή τους έγινε πολύ χειρότερη μετά τη λήξη του Ρωσικού Πολέμου απ’ ό,τι ήταν πριν από εκείνη την περίοδο, που εκτείνεται προς τα πίσω μέχρι το 1831. [σελ. 501]

PP 1860 [2734] 69 (Αρ. 68)
Φιν προς Μάλμσμπερι, Λονδίνο

Πρόξενος Τζέημς Χ. Σκιν προς Σερ Χένρι Μπούλουερ

Χαλέπι, 31 Μαρτίου 1859

Οι χριστιανοί υπήκοοι του σουλτάνου στο Χαλέπι εξακολουθούν να ζουν σε κατάσταση τρόμου. Είναι δύσκολο να το εξηγήσω διαφορετικά παρά ως αντανακλαστικό του πανικού που δέχθηκαν πριν από εννέα χρόνια, γιατί δεν μπορώ να δω ότι η κατάστασή τους είναι κατά κάποιον τρόπο χειρότερη από εκείνη του χριστιανικού πληθυσμού σε άλλες τουρκικές πόλεις, όπου δεν υπάρχει τέτοιος φόβος.

Όμως γεγονότα όπως εκείνα του 1850 δεν ξεχνιούνται εύκολα. Σπίτια λεηλατήθηκαν, διακεκριμένοι ανάμεσά τους άνδρες δολοφονήθηκαν και γυναίκες βιάστηκαν. Επομένως είναι δύσκολο να αναρωτηθούμε γιατί οι αυτόπτες μάρτυρες τέτοιων φρικαλεοτήτων αποκρύπτουν τον πλούτο τους και εμποδίζουν τις οικογένειές τους να εμφανίζονται στους δρόμους, πέρα από τα όρια της χριστιανικής συνοικίας. Πριν από την αιγυπτιακή κατοχή το 1832 είχαν λόγους καταγγελίας, που δεν μπορούν πλέον να προβάλλουν. Δεν τους επιτρεπόταν να ιππεύουν στην πόλη, ούτε καν να περπατούν στους κήπους. Οι πλούσιοι έμποροι φορούσαν με χαρά το πιο ταπεινό ένδυμα για να ξεφύγουν από την προσοχή. Όταν αποτύγχαναν να το κάνουν, αναγκάζονταν συχνά να σκουπίζουν τους δρόμους ή να λειτουργούν ως αχθοφόροι, προκειμένου να αποδείξουν την υπομονή και την υπακοή τους. Και ποτέ δεν τους απευθυνόταν μουσουλμάνος χωρίς εκφράσεις περιφρόνησης. Οι Αιγύπτιοι τους αντιμετώπιζαν διαφορετικά και τίποτε από το είδος δεν έχει ανανεωθεί εξωτερικά από τον μουσουλμανικό πληθυσμό μετά την παύση της κατοχής τους [1840]. Από καρδιάς ωστόσο, δεν πιστεύω παρά σε μικρή ή καθόλου αλλαγή. Οι χριστιανοί λένε ότι καμία δεν έχει πραγματοποιηθεί εκτός από τις πιο επιφανειακές, και μιλάνε συνεχώς για λεηλασίες και σφαγές ως επικείμενες σε κάθε περίσταση, όταν προκαλείται φανατισμός από μωαμεθανικές γιορτές.

Το μπεντέλι ασκερί ή φόρος αντί της στρατιωτικής θητείας είναι ένα από τα παράπονα των χριστιανών, που παραδέχονται ότι η αρχή είναι δίκαιη, αλλά βρίσκουν λάθος στον τρόπο εφαρμογής της. Λένε, για παράδειγμα, ότι δεν πρέπει να καλούνται να πληρώνουν τον φόρο όταν η επίταξη δεν είναι ενεργή, —ότι όταν οι Τούρκοι δίνουν άνδρες, είναι δίκαιο να παίρνουν χρήματα από τους χριστιανούς, —αλλά ότι, επιβάλλοντας τον φόρο χωρίς να στρατολογεί νεοσύλλεκτους, η κυβέρνηση απαλλάσσει τον μουσουλμανικό πληθυσμό σε βάρος των χριστιανών, τους οποίους ισχυριζόταν ότι ευνοούσε με την κατάργηση του χαράτζ [κεφαλικού φόρου] — και ότι η κατανομή του φόρου είναι άνιση, στον βαθμό που έχει εισπραχθεί σε μερικές πόλεις και όχι σε άλλες. Το χαράτζ του Χαλεπιού ανερχόταν σε 100.000 πιάστρα ετησίως, ενώ το ποσό των 240.000 πιάστρων διεκδικείται για το μπεντέλι που καταβάλλεται από 15.000 χριστιανούς και 4.000 Εβραίους, για 48 στρατιώτες προς 5.000 πιάστρα ο καθένας. Αυτό τους βαραίνει πολύ και φαίνεται πιο επαχθές, επειδή η αλλαγή παρουσιάστηκε ως όφελος που παραχώρησε ο σουλτάνος στους χριστιανούς υπηκόους του, όταν υπέκυψε στις πιέσεις του εξωτερικού για λογαριασμό τους. Ο βεργί ή προσωπικός φόρος λαμβάνεται άνισα από τις διαφορετικές τάξεις του πληθυσμού του Eντλίμπ, πόλης αυτού του πασαλικιού, 25 πιάστρα από τους μωαμεθανούς και 40 πιάστρα από τους χριστιανούς, που διαμαρτύρονται πικρά για αυτήν την αδικία. Οι επίσκοποί τους έφεραν το θέμα ενώπιον του κυβερνήτη, ο οποίος, παραδόξως, παραδέχτηκε ότι η μοιρασιά ήταν άδικη, αφού έδωσε τη συγκατάθεσή του να μειωθεί το ποσό που πληρωνόταν από τους χριστιανούς, αλλά ανέλαβε να καθορίσει μια αυθαίρετη αναλογία που μείωνε τη δυσαναλογία χωρίς να την αφαιρεί εντελώς. Τους πρόσφερε να δεχτούν ως χάρη το ποσό των 38 πιάστρων, το οποίο οι χριστιανοί αρνήθηκαν να δεχτούν. Οι άλλες εκτιμήσεις δεν παρέχουν κανένα θέμα δυσαρέσκειας. […]

Σε ένα άλλο μέρος αυτής της προξενικής περιφέρειας φαίνεται ότι μικρή αλλαγή υπήρξε από την παλιά εποχή του βιασμού και της αιματοχυσίας στην Τουρκία. Αναφέρομαι στα βουνά Ανσαϊρέ, που εκτείνονται από την κοιλάδα του Ορόντη μέχρι το όρος Λίβανος. Σε μια πρόσφατη περίπτωση, ένα μέλος του μετζλίς της Τρίπολης, περνώντας από χριστιανικό χωριό καταδιώκοντας τους εξεγερμένους Ανσαϊρέ, του έβαλε φωτιά και, όταν οι κάτοικοι μετέφεραν την κινητή τους περιουσία αξίας στην εκκλησία τους, την οποία έλπιζαν ότι θα σεβόταν, αυτή παραβιάστηκε και λεηλατήθηκε. Αυτή η υπόθεση, με πολλές άλλες εξίσου αποτρόπαιες, ταυτόχρονης εμφάνισης, παρουσιάστηκε ενώπιον του Γενικού Προξένου της Αυτής Μεγαλειότητος για τη Συρία, με τους δράστες των σκανδάλων να υπάγονται στη δικαιοδοσία του πασά της Βηρυτού, και επομένως θα έχει ήδη τεθεί υπόψιν της εξοχότητάς σας.

FO 78/1452 (αρ. 11, απόσπασμα)
Σκιν προς Μπούλουερ, Κωνσταντινούπολη

Έκθεση του Σύριλ Γκρέιαμ για τις σφαγές των χριστιανών στις περιοχές Χασμπέγια και Ρασέγια, Λίβανος, Ιούνιος, 1860

Στις 6 και 7 Αυγούστου ορισμένοι ντόπιοι της Χασμπέγια και της Ρασέγια μου έδωσαν τόσο άσχημες περιγραφές για την κατάσταση των χριστιανών σε αυτήν την περιοχή, που αποφάσισα να επισκεφτώ χωρίς καθυστέρηση και τις δύο αυτές πόλεις, οι οποίες αποτέλεσαν τόσο πρόσφατα το σκηνικό φρικτών σφαγών [10-11 Ιουνίου]. Στις 8 του μηνός είχα συζήτηση με τον εξοχώτατο Φουάντ Πασά και του ανακοίνωσα την πρόθεσή μου, ζητώντας ταυτόχρονα την εξουσιοδότηση να απομακρύνω, αν χρειαζόταν, τους χριστιανούς από εκείνη τη χώρα ή να κάνω τις καλύτερες δυνατές ρυθμίσεις για την ασφάλειά τους. Ο πασάς φαινόταν ενθουσιασμένος με την πρότασή μου, γιατί έλεγε ότι αγωνιούσε πολύ να λάβει ακριβείς πληροφορίες για το τι συνέβαινε σε εκείνη την περιοχή, και μέχρι τώρα δεν είχε μπορέσει να αποκτήσει καμία αυθεντική περιγραφή. Πρόσταξε και μου διατέθηκε αμέσως συνοδεία, υποσχέθηκε ότι θα τον καθοδηγούσαν οι αναφορές μου στα μελλοντικά του μέτρα για την ασφάλεια της περιοχής γύρω από το όρος Ερμών και έθεσε στη διάθεσή μου το ποσό των είκοσι χιλιάδων πιάστρων για διανομή στους άτυχους χριστιανούς της περιοχής που επρόκειτο να επισκεφθώ.

Έφυγα από τη Δαμασκό το ίδιο βράδυ, Τετάρτη 8 Αυγούστου, και έφτασα στη Ρασέγια το επόμενο πρωί. Όταν έφτασα εκεί, πήγα στο σπίτι του επικεφαλής των Δρούζων Χαζάι ελ Αριάν και άρχισα αμέσως τις έρευνές μου για τον αριθμό των χριστιανών εκείνη τη στιγμή στον τόπο και για την κατάσταση στην οποία βρίσκονταν. Σύντομα διαπίστωσα ότι ήσαν πράγματι σε άθλια κατάσταση. Δεν είχαν τίποτε να φάνε, εκτός από αυτό που χρωστούσαν στη γενναιοδωρία των Δρούζων, και αυτό ήταν λίγο! Ο πληθυσμός ανερχόταν σε 1.100 ψυχές, εκ των οποίων μόνο 76 ήσαν άνδρες. Όλοι οι υπόλοιποι άνδρες είχαν σκοτωθεί και μερικοί λίγοι είχαν διαφύγει στη Δαμασκό και τη Βηρυτό. Για να μοιράσω τους πόρους που είχαν ανατεθεί στην περίπτωσή μου, συγκέντρωσα όλες τις γυναίκες και τα παιδιά και στη συνέχεια τους χώρισα σε τμήματα ανάλογα με τις συνοικίες της πόλης που καταλάμβαναν. Κάθε τμήμα έκλεινε ξανά σε σπίτι και στη συνέχεια ένας προς ένα οι γυναίκες και τα παιδιά έμπαιναν από την πόρτα, στην οποία στεκόμουν και έβαζα στα χέρια τους χρήματα, έτσι ώστε είχα την ευκαιρία να διαπιστώσω σχεδόν με ακρίβεια τον αριθμό του πληθυσμού εκείνη τη στιγμή στη Ρασέγια. Οι Δρούζοι όμως σύντομα ζήλεψαν πολύ για αυτό και ήρθαν πολλοί για να ρωτήσουν τι έκανα στην πόλη τους και ποιο ήταν το αντικείμενο μου. […]

Χριστιανοί πρόσφυγες μετά τις σφαγές Χασμπέγια και Ρασέγια (1860)
Η αυλή του Αμερικανού ιεραπόστολου Άιζαακ Μπερντ. Ντάιρ αλ-Καμάρ, Λίβανος.
Χαρακτική: L. Dumont. Πίνακας του Gustave Dore από φωτογραφία του Cyril Graham

Εκείνο το βράδυ ξεκίνησα για τη Χασμπέγια και περνώντας από το Κφέιρ και το Μίμις, δύο χωριά στα οποία είχαν καεί σχεδόν όλα τα χριστιανικά σπίτια και σκοτωθεί περίπου 110 χριστιανοί, έφτασα στην άλλη μεγάλη πόλη που ανήκε στην περιοχή του όρους Ερμών, τη Χασμπέγια. Εδώ επανέλαβα τις έρευνές μου, μέτρησα τις γυναίκες και τα παιδιά, μοίρασα χρήματα και δέχτηκα επισκέψεις από τους κυριότερους κατοίκους. Ο συνολικός αριθμός των χριστιανών εκείνη τη στιγμή ήταν 1.430, ενώ μόλις πριν από τρεις μήνες υπήρχαν τουλάχιστον 3.200 [;] Κάποιοι λίγοι βρίσκονται στη Βηρυτό και τη Δαμασκό, αλλά φοβάμαι ότι σφάχτηκαν τουλάχιστον 1.300. Εδώ οι χριστιανοί βρίσκονταν στην ίδια κατάσταση ταλαιπωρίας με εκείνους που βρήκα στη Ρασέγια, ενώ και στα δύο μέρη τρομοκρατούνταν κάθε ώρα για σφαγή. Τόσο ερεθισμένοι είχαν ξαναγίνει οι Δρούζοι. Επισκέφθηκα το Σεράι, το οποίο ήταν γεμάτο από τα πτώματα των χριστιανών, κανένα από τα οποία δεν είχε ταφεί και είναι περίεργο να πω ότι τα σώματα ήσαν καλά διατηρημένα, αφού είχαν ξεραθεί από τον καυτό ήλιο της Συρίας. Το θέαμα ήταν τρομακτικό, σώματα που βρίσκονταν σε κάθε στάση στο πλακόστρωτο προαύλιο του Παλατιού, με τις πέτρες φυσικά λευκές να είναι βαμμένες σε βαθύ καφέ χρώμα. Αλλά τα πάνω δωμάτια παρουσίαζαν ακόμη πιο φρικτό θέαμα. Σχεδόν σε όλα, τα σώματα συσσωρεύονταν το ένα πάνω στο άλλο σε ύψος 5 ή 6 ποδιών και ήσαν ξαπλωμένα ακριβώς όπως είχαν πέσει. Προσθέτοντας στη φρίκη αυτής της τρομακτικής σκηνής, οι φτωχές γυναίκες με ακολούθησαν μέσα και άρχισαν να ουρλιάζουν και να θρηνούν για τους νεκρούς τους. Με οδηγούσαν από πτώμα σε πτώμα, λέγοντάς μου πώς είχαν δει τους αδελφούς τους, τους πατέρες τους, τους συζύγους τους, τους γιους τους, να σφάζονται μπροστά στα μάτια τους και με καλούσαν να γίνω μάρτυρας και να εκδικηθώ για το άδικο. Οι Δρούζοι που με συνόδευαν έκαναν τα αστεία τους στα κορμιά και ένας από αυτούς μου έδειξε ένα ζευγάρι ασημένια πιστόλια, το ένα από τα οποία είχε σπάσει όταν τσάκιζε τα κεφάλια των χριστιανών χύνοντας έξω τα μυαλά. Γκρίνιαζε για το πιστόλι του και έλεγε: «Ήταν ανάγκη να είχε χαλάσει με τα καταραμένα σκληρά κρανία τους;» Εδώ πάλι οι Δρούζοι ήσαν πιο τολμηροί και αγενείς απ’ όσο τους είχα δει οπουδήποτε αλλού. Έχω ταξιδέψει σε όλη τη χώρα τους και μάλιστα τους έχω επισκεφτεί στα προπύργιά τους στο Χαουράν και δεν συνάντησα ποτέ τίποτε άλλο παρά ευγένεια. Τώρα όμως μιλούν με μεγάλη αυθάδεια, καυχιούνται για τον αριθμό των χριστιανών που έχουν σκοτώσει και ισχυρίζονται ότι θα κόψουν κομμάτια όποια δύναμη οδηγηθεί εναντίον τους. Του εμίρη Σαάντ αντ-Ντιν, που ήταν πολύ αντιπαθής στους Δρούζους, του έκοψαν το κεφάλι κατά τη διάρκεια της σφαγής και το σώμα του πετάχτηκε κάτω από τα τείχη του Κάστρου. Λέγεται ότι οι Δρούζοι κατά την πρώτη είσοδό τους στο Σεράι άρχισαν να κόβουν τους χριστιανούς σε κομμάτια, αλλά μερικοί από αυτούς παρατήρησαν: «Αν το κάνουμε αυτό, θα τους χαλάσουμε τα ρούχα. Ας τους γδύσουμε και μετά τους σκοτώνουμε». Έτσι, ύστερα από αυτό, τους ξεγύμνωναν και τους έσφαζαν εν ψυχρώ. Έκανα έρευνες για το κανόνι που είχε μαζί του ο διοικητής των στρατευμάτων στο Σεράι στη Χασμπέγια, πόσο συχνά είχε πυροβολήσει κ.λπ. Οι χριστιανοί μου είπαν ότι είχε πυροβολήσει εικοσιεπτά φορές, αλλά όλες οι μπάλες είχαν χτυπήσει τα σπίτια της χριστιανικής συνοικίας. Σίγουρα αυτό συνέβη και ρωτώντας τους Δρούζους, είπαν: «Ναι, είναι αλήθεια ότι ο Οσμάν Μπέης σκόπευε να βάλει εναντίον μας, αλλά δεν σήκωσε το κανόνι του αρκετά κι έτσι κατέστρεψε τους χριστιανούς αντί για εμάς». Ο Οσμάν Μπέης είχε ανοίξει τις πόρτες του Σεράι και όρμησαν μέσα οι Δρούζοι και άρχισαν τη σφαγή τους.

Το βράδυ οι Δρούζοι εδώ απείλησαν ξανά τη ζωή μου, για το οποίο ένας από τους συνοδούς μου αντάλλαξε μαζί τους μερικά λόγια. Τότε δύο Δρούζοι έπεσαν πάνω του και θα υπήρχε αιματοχυσία, αν δεν είχαν παρέμβει κάποιοι άλλοι. Στη συνέχεια επέστρεψα σε μερικά από τα άλλα καμένα χωριά, όπου μερικοί χριστιανοί αγωνίζονταν ακόμη για την ύπαρξή τους, επιστρέφοντας στη Ρασέγια, όπου πήγα στο Σεράι στο οποίο παρουσιάστηκε μια δεύτερη σκηνή όπως εκείνη στη Χασμπέγια. Ίππευσα ξανά και κατέβηκα στη Δαμασκό, όπου έφτασα νωρίς το πρωί της 12ης του μηνός.

Το αποτέλεσμα του ταξιδιού μου και των ερευνών μου ήταν ότι διαπίστωσα ότι οι χριστιανοί βρίσκονται σε κατάσταση μεγάλου κινδύνου. Κανείς δεν τολμά να βγει έξω από τις πόλεις. Κάθε εβδομάδα κακομεταχειρίζονταν πολλά άτομα και μάλιστα σκοτώνονταν. Οι Δρούζοι απειλούσαν να τους εξολοθρεύσουν εντελώς, σε περίπτωση που γινόταν οποιαδήποτε προσπάθεια μετακίνησής τους στη Βηρυτό. […]

FO 78/1520, Αποσπάσματα από την «Έκθεση του κ. Σύριλ Γκρέιαμ
για τις συνθήκες των χριστιανών στις περιοχές Χασμπέγια και Ρασέγια»,
συνημμ. στο Μπραντ (Δαμασκός) προς Ράσελ (Λονδίνο),
13 Αυγούστου 1860, αρ. 13.

Πρόξενος Τζέημς Μπραντ προς Σερ Χένρι Μπούλουερ

Δαμασκός, 25 Ιουλίου 1860

Έχω την τιμή να ενημερώσω την εξοχότητά σας ότι από το ταχυδρομείο Βηρυτού χθες το βράδυ μάθαμε την αναχώρηση του σερασκέρη⁴ με δύο τάγματα την Κυριακή 22 τρέχοντος [Ιουλίου]. Και την υποσχεθείσα αναχώρηση του εξοχώτατου Φουάντ Πασά με δύο άλλα τάγματα. Έτσι η άφιξη της απαραίτητης βοήθειας αναβάλλεται από μέρα σε μέρα και στον ίδιο βαθμό [αναβάλλεται] η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης.⁵ Οι Εβραίοι που είχαν καταφύγει σε τουρκικά σπίτια, είχαν αρχίσει να επιστρέφουν στα δικά τους, αλλά διώκονται από ανθρώπους που απαιτούν χρήματα υπό απειλές βίας. Αναφέρεται ότι πολλοί Δρούζοι κυκλοφορούν σήμερα στην πόλη, γεγονός που προκαλεί φόβο και δείχνει αδυναμία στην κυβέρνηση. Μάθαμε από το ταχυδρομείο ότι είχε σταλεί ισχυρό μήνυμα μέσω του Γάλλου πρεσβευτή στην Πύλη, ότι βλέποντας την αδυναμία της κυβέρνησης του σουλτάνου να προστατεύσει τους χριστιανούς υπηκόους της, η Γαλλία θα συμβουλευόταν τους συμμάχους της για τους τρόπους πρόληψης των σφαγών που ατιμάζουν τη Συρία. Αν αποφασιστεί ένοπλη επέμβαση, χωρίς να εξασφαλίζεται με κάποιον τρόπο προστασία για τους χριστιανούς, κανείς δεν θα δραπετεύσει, γιατί πριν φτάσει η ξένη βοήθεια σε εκείνους στο εσωτερικό, θα δολοφονούνταν μέχρι την τελευταία ψυχή, εκτός αν ήσαν αυτοί που ασπάζονταν τον Ισλαμισμό. Επομένως η Πύλη πρέπει να παροτρυνθεί να στείλει επαρκείς δυνάμεις και δραστήριους και ενεργητικούς ανθρώπους για να αποκαταστήσουν την τάξη για την ώρα, αλλά αν αυτή δεν μπορούσε να διασφαλιστεί μόνιμα, τότε πρέπει να αξιοποιηθεί η στιγμιαία ασφάλεια, με απόσυρση των χριστιανών στην ακτή, πριν σταλούν ξένα στρατεύματα στο εσωτερικό. Θα παρακαλούσα την εξοχότητά σας να εξετάσει τι πρέπει να γίνει όσον αφορά τους άνδρες και τα αγόρια που έγιναν μουσουλμάνοι υπό απειλές θανάτου και τι όσον αφορά τις γυναίκες τις οποίες έχουν πάρει μουσουλμάνοι ως συζύγους και παλλακίδες και τις έκαναν να προσαρμοστούν στον Ισλαμισμό.

Έχω εξαντλήσει τους χρηματικούς μου πόρους και δεν ξέρω πώς να αποκτήσω προμήθειες. Κανένας στην τρέχουσα κατάσταση ανασφάλειας δεν θα πάρει ιδιωτικά γραμμάτια, ούτε έχω κεφάλαια για να τα εξοφλήσω, αν τα έπαιρναν. Έχω καταφέρει να δώσω τροφή σε όσους βρίσκονται κάτω από τη στέγη μου. Πολλοί έχουν φύγει, αλλά έχω ακόμη περίπου τριάντα και δεν ξέρω πότε θα μπορέσω να τους βγάλω από την ευθύνη μου, γιατί πολλοί είναι χήρες και ορφανά, και δεν έχουν ούτε σπίτια να πάνε, ούτε φίλους να τους βοηθήσουν, ενώ όλοι δεν διαθέτουν κανενός είδους πόρους για την παροχή τροφής, ρουχισμού ή καταλύματος.

FO 78/1520 (Αρ. 28)
Μπραντ προς Μπούλουερ, Κωνσταντινούπολη

Χριστιανοί φεύγουν στη Βηρυτό μετά τις σφαγές της Δαμασκού (1860)
Χαρακτική: L. Dumont από πίνακα, με βάση σκίτσο του L. R., Γάλλου αξιωματικού στο εκστρατευτικό σώμα

Πρόξενος Τζέημς Μπραντ προς λόρδο Τζον Ράσελ

Δαμασκός, 28 Ιουλίου 1860

Έχω την τιμή να διαβιβάσω εδώ αντίγραφα των επιστολών μου με αρ. 25, 26, 27 και 28 που απευθύνονται στον εξοχότατο Σερ Χένρι Μπούλουερ, μέχρι τις 25 του τρέχοντος μηνός, οι οποίες παρέχουν τις λεπτομέρειες για όσα έχουν συμβεί εδώ.⁶ […]

Ο Wallee δεν φαίνεται να έχει αρκετή ενέργεια ή εμπιστοσύνη στη δύναμή του για να ενεργήσει με σθένος, και αυτό ενθαρρύνει τις προσπάθειες των κακοπροαίρετων να προσπαθήσουν να προκαλέσουν έξαψη με γελοίες φήμες. Μία [τέτοια φήμη] διαδόθηκε για παράδειγμα χθες, ότι εβδομήντα χριστιανοί είχαν συνασπιστεί για να κάψουν το Μεγάλο Τζαμί. Για όποιο άτομο χρησιμοποιούσε τη λογική του, πρέπει να ήταν εμφανής ο απόλυτος παραλογισμός μιας τέτοιας απόπειρας από ανθρώπους μισοπεθαμένους από τρόμο, αλλά οι κατώτερες τάξεις των μουσουλμάνων ερεθίστηκαν ή προσποιήθηκαν ότι ερεθίστηκαν από αυτήν και πολλοί χριστιανοί έσπευδαν πανικόβλητοι από τη συνοικία του Μεϊντάν προς το Κάστρο, όπου είχαν απολαύσει ασφάλεια και προστασία κατά τη διάρκεια των ταραχών. Το κάστρο περιέχει περισσότερους από 12.000. Ο χώρος είναι γεμάτος υπερβολικά, το υπόστεγο των σκηνών και των κτιρίων ανεπαρκές, και η έκθεση στον ήλιο και τη ζέστη την ημέρα και στο κρύο του νυχτερινού αέρα προκαλεί οφθαλμία και πυρετό σε αυτό το μισοπεινασμένο, μισο-ντυμένο, χτυπημένο από τον πανικό πλήθος, που καταθλίβεται από την απώλεια περιουσίας και συγγενών. Η δυσοσμία από μόνη της αρκεί για να προκαλέσει επιδημία. Η τροφή που παρέχεται από τις αρχές, αν και αρκετή για να αποτρέπει τη λιμοκτονία, είναι ανεπαρκής για τη διατήρηση της υγείας, ενώ η μερίδα μειώνεται συνεχώς. Έχουν δοθεί ορισμένα ρούχα αλλά μάλλον ανεπαρκή για τις ανάγκες. Το Γαλλικό Προξενείο προμηθεύει τρόφιμα και ρούχα σε σημαντικό βαθμό. Ωστόσο τα βάσανα εξακολουθούν να είναι πολύ μεγάλα, και δεν φαίνεται καθαρά πότε είναι πιθανό να τελειώσουν ή ακόμη και να μειωθούν. Είναι αδύνατο να τα αντέξουν για πολύ ακόμη χωρίς τις πιο θανατηφόρες συνέπειες, τόσο για τους πάσχοντες όσο και για τον πληθυσμό γενικά.

FO 78/1520 (Αρ. 10)
Μπραντ προς Ράσελ, Λονδίνο

Πρόξενος Τζέημς Μπραντ προς Σερ Χένρι Μπούλουερ

Δαμασκός, 9 Αυγούστου, 1860

[…] Περιουσία μεγάλου όγκου έχει αποκατασταθεί, αλλά φοβάμαι μικρής αξίας. Περίπου 750 άτομα, που κατηγορούνται για δολοφονία και ληστεία ή μόνο για ληστεία, βρίσκονται υπό κράτηση, ενώ μερικά έχουν αποδειχθεί ένοχα για φόνο. Μόνο ένας έχει ακόμη εκτελεστεί, και στη χριστιανική συνοικία την ίδια ακριβώς ημέρα σφαγιάστηκε ένας χριστιανός και διαδόθηκε στην πόλη η αναφορά ότι οι κάτοικοι ήσαν αποφασισμένοι να δολοφονούν έναν χριστιανό για κάθε μουσουλμάνο που θα εκτελούνταν. Αυτή η αναφορά έχει ανανεώσει τον πανικό και έχει αυξήσει την επιθυμία των χριστιανών να εγκαταλείψουν την πόλη, πολλοί από τους οποίους είχαν αρχίσει να πιστεύουν ότι θα μπορούσαν να παραμείνουν.

Η Ποινική Επιτροπή δεν μπορεί να βρει μάρτυρες που θα ορκιστούν ότι ένας άνθρωπος είναι δολοφόνος. Πολλοί θα καταθέσουν ότι οι άνθρωποι είναι ένοχοι για λεηλασίες, αλλά για τη δολοφονία, κάποιος μπορεί σχεδόν να πιστέψει ότι καμία δεν έχει διαπραχθεί, και παρόλο που είναι βέβαιο ότι πάνω από 5.000 άτομα σφαγιάστηκαν στο φως της ημέρας ή υπό το φως των φλεγόμενων σπιτιών, ωστόσο κανένας δεν θα καταθέσει ότι υπήρξε μάρτυρας δολοφονίας ή δεν θα αναγνωρίσει ούτε έναν μόνο άνθρωπο, ένοχο για τέτοιο έγκλημα. Αν οι συνηθισμένες μορφές τουρκικού δικαίου δεν μπορούν να προσεγγίσουν τέτοιους εγκληματίες, τότε πρέπει να υπάρξει προσφυγή σε έκτακτες διαδικασίες και όσοι αποδειχθούν ένοχοι για λεηλασία, να αντιμετωπίζονται σαν να έχουν ταυτόχρονα διαπράξει δολοφονία. Θηριωδίες σαν αυτές που έχουν διαπραχθεί δεν μπορούν να μένουν ατιμώρητες με τέτοιες υπεκφυγές, σαν αυτές που επιχειρούνται για να παραμερίσουν το σπαθί της δικαιοσύνης. Αν δεν μπορούν να επινοηθούν άλλα μέσα, πρέπει να δημοσιευτεί ένα Χατ-ι Σάριφ που θα καταδικάζει σε θάνατο όλους τους ενόχους για εμπρησμό ή ληστεία κατά τις πρόσφατες ταραχές στη Δαμασκό, δίνοντας στο δικαστήριο την εξουσία να επιβάλλει ποινή μικρότερη από τη θανατική σε άτομα, υπέρ των οποίων μπορούν να προσκομιστούν ισχυρά ελαφρυντικά στοιχεία.

FO 78/1520 (αρ. 31, απόσπασμα)
Μπραντ προς Μπούλουερ, Κωνσταντινούπολη

Πρόξενος Τζέημς Μπραντ προς Σερ Χένρι Μπούλουερ

Δαμασκός, 16 Αυγούστου 1860

[Αφού συνελήφθησαν κάποιοι εγκληματίες.] Προβλέπω ότι ο Φουάντ Πασάς θα ξεκινήσει αμέσως την εκτέλεση ορισμένων από τους εγκληματίες που έχουν καταδικαστεί και δεν έχω καμία αμφιβολία ότι με αυτόν τον τρόπο θα προκαλέσει τρόμο στον πληθυσμό. Οι μουσουλμάνοι δεν θα πιστεύουν ακόμη ότι μπορεί να προκύψουν τυχόν εκτελέσεις από τη δολοφονία απίστων. Όταν αυτό γίνει ξεκάθαρο στο μυαλό τους, πολλοί θα αλλάξουν τον τόνο και τη συμπεριφορά τους και θα κάνουν αποκαλύψεις τις οποίες προς το παρόν αποκρύπτουν.

FO 78/1520 (Αρ. 34, απόσπασμα)
Μπραντ προς Μπούλουερ, Κωνσταντινούπολη

Άρθρα που σχετίζονται με την κατάσταση των χριστιανών στην Τουρκία (1860)

Στις 11 Ιουνίου 1860 ο Βρετανός πρέσβης στην Κωνσταντινούπολη, Σερ Χένρι Μπούλουερ, έστειλε υπόμνημα σε διάφορους προξένους που περιείχε εικοσιπέντε ερωτήσεις σχετικές με τις συνθήκες των χριστιανών στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, ζητώντας τις απαντήσεις τους. Αυτή η έρευνα βασιζόταν στη δέσμευση της Τουρκίας (Συνθήκη της Κωνσταντινούπολης, 12 Μαρτίου 1854) να προωθήσει την ισότητα όλων των υπηκόων της, με αντάλλαγμα αγγλο-γαλλική στρατιωτική βοήθεια στον Κριμαϊκό Πόλεμο. Μερικά αποσπάσματα από αυτές τις απαντήσεις ανατυπώνονται παρακάτω.

Πρόξενος Τσαρλς Τζ. Κάλβερτ προς Σερ Χένρι Μπούλουερ

Θεσσαλονίκη [Μοναστήρι], 20 Ιουλίου 1860

[…] Δυστυχώς είναι ιστορικό γεγονός ότι κατά τη διάρκεια αρκετών αιώνων οι χριστιανοί έχουν καταπιεστεί πολύ. Όπως η ηθική τους υποβάθμιση έχει γίνει κληρονομική μέσα από αυτή τη μακρά περίοδο καταπίεσης, έτσι η ανύψωσή τους σε υψηλότερο επίπεδο κοινωνικής και πολιτικής αξίας θα επιτευχθεί προοδευτικά μόνο μέσω διαδοχικών γενεών μετά την απομάκρυνση της καταπίεσης. Μέχρι στιγμής, δεν έχει περάσει σχεδόν ούτε μία γενιά από τότε που έγινε το πρώτο βήμα προς αυτήν.

Παρ’ όλα αυτά, η κατάσταση των χριστιανών, τουλάχιστον σε αυτήν την επαρχία,⁷ δεν είναι σε καμία περίπτωση τόσο απαράδεκτη, όπως έχει απεικονιστεί από τη Ρωσική Κυβέρνηση. Και παρόλο που πρέπει να παραδεχτώ ότι δεν είναι, σε γενικές γραμμές, τόσο ικανοποιητική όσο θα ήθελα να είναι, δεν μπορεί να αμφισβητηθεί ότι οι χριστιανοί βρίσκονται τώρα σε πολύ καλύτερη κατάσταση απ’ ό,τι πριν μερικά χρόνια. Το μεγαλύτερο μέρος του κυκλοφορούντος κεφαλαίου και σχεδόν το σύνολο του εμπορίου της χώρας βρίσκεται στα χέρια τους, ενώ, από την άλλη πλευρά, οι Τούρκοι έχουν αποδεκατιστεί από την επιστράτευση και μουσουλμάνοι τεχνίτες και έμποροι επιστρέφουν μετά την περίοδο της στρατιωτικής τους θητείας, για να βρουν τις θέσεις τους κατειλημμένες από χριστιανούς.

Στο μεταξύ οι χριστιανοί έχουν παρασυρθεί από πάρα πολλές αντικρουόμενες εξωτερικές επιρροές. Η νεαρή Ελλάδα, στον νότο, διαδίδοντας τους σπόρους της μόλις συγκεντρωθείσας ελευθερίας της, και η Ρωσία, στον βορρά, δουλεύοντας μέσα από τις συμπάθειες μιας κοινής πίστης — ούτε η μία ούτε η άλλη έχουν διδάξει στους χριστιανούς πώς μπορούν να βελτιωθούν, μεταρρυθμίζοντας τις καταχρήσεις της δικής τους Εκκλησίας, κάτι που προφανώς δεν είναι αρμοδιότητα της τουρκικής κυβέρνησης. […]

Επανεξετάζοντας τις απαντήσεις μου στην ερώτηση της εξοχότητάς σας, και όσα έγραψα παραπάνω, παρακαλώ με σεβασμό να μου δοθεί η άδεια να δηλώσω ως ταπεινή μου γνώμη, ότι η άμεση ανάμειξη ξένων στις υποθέσεις των διαφόρων φυλών, τουλάχιστον με τον τρόπο με τον οποίο έχει ασκηθεί μέχρι τώρα, είναι πολύ επιζήμια για τα γενικά συμφέροντα του πληθυσμού. Πρέπει να σταματήσει αμέσως με κάθε εφικτό τρόπο. Περισσότερο καλό θα έκανε η χρησιμοποίηση της ήπιας επιρροής διακριτικών και αμερόληπτων συμβουλών επί της κεφαλής, παρά η διέγερση των ευαισθησιών τόσο των ηγεμόνων όσο και των υπηκόων με τον τρόπο που έχει εφαρμοστεί.

Είναι δύσκολο να γίνει αντιληπτή μια πιο προσβλητική διαδικασία για ένα ανεξάρτητο κράτος σε καιρό ειρήνης, από το ότι το ένα [κράτος] θα παραλαμβάνει και θα δέχεται επίσημα καταγγελίες που διατυπώνονται εναντίον του άλλου [κράτους] από μέρος των δικών του υπηκόων. Η πρωτοβουλία αυτού του είδους έχει αναληφθεί πρόσφατα από τη Ρωσία προς την Τουρκία. Και παρόλο που οι πολύχρωμες δηλώσεις της πρώην Δύναμης πιθανότατα θα διαψευστούν επιτυχώς, το γεγονός και μόνο ότι η Ρωσία προκάλεσε ανοιχτά έρευνα για την κατάσταση των χριστιανών στην Τουρκία θα εγκαθιδρύσει μόνιμη αξίωση εκ μέρους της για την ευγνωμοσύνη τους, που δεν μπορεί παρά να επηρεάζει αισθητά την ακεραιότητα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Τα αξιοθρήνητα γεγονότα που συνέβησαν στη Συρία και η επίδειξη μωαμεθανικού φανατισμού, συνοδευόμενου, όπως πάντοτε, από θηριωδίες, έπρεπε να μας κάνουν περισσότερο από ποτέ επιφυλακτικούς, για το πώς θα περιορίσουμε το πνεύμα της κατακτητικής φυλής στην Τουρκία. Οι Τούρκοι, επίσης, έχουν τις μυστικές τους οργανώσεις. Και η ανακάλυψη μιας συνωμοσίας, με την τιμωρία των ηγετών, δεν αποτελεί ασφάλεια απέναντι στη δημιουργία άλλων συνωμοσιών εναντίον της κυβέρνησης και εναντίον των χριστιανών, οι οποίοι θεωρούνται ότι έχουν ήδη ευνοηθεί πάρα πολύ από την κυβέρνηση.

Οι ζωές των Ευρωπαίων, που είναι αραιά διασκορπισμένοι στη χώρα, δεν είναι σίγουρα ασφαλείς, όσο τα στοιχεία της διαμάχης ζυμώνονται και από τις δύο πλευρές. Οι ζωές των ξένων εκπροσώπων, επίσης, εκτίθενται σε ακόμη μεγαλύτερο κίνδυνο, επειδή η ίδια η κυβέρνηση φαίνεται ότι είναι ανίκανη να καταστείλει ένα ξέσπασμα εναντίον χριστιανών, ενώ, αν η υπόθεση είχε αντιστραφεί, ένας ξένος εκπρόσωπος για τον οποίο θα υπήρχε υποψία ότι υποστήριζε την εξουσία της Πύλης, θα θυσιαζόταν κατά πάσα πιθανότητα στη λαϊκή εκδίκηση των χριστιανών. [σελ. 9-11]

FO 424/21 (Αρ. 7, Έκθεση 1 στο Νο. 2, αποσπάσματα)
Κάλβερτ προς Μπούλουερ

Έλληνας Αγρότης (1720)
Costumes turcs

Απαντήσεις σε ερωτήματα: Πρόξενος Τσαρλς Τζ. Κάλβερτ προς Σερ Χένρι Μπούλουερ (20 Ιουλίου 1860)

[Ερώτηση 12. Όταν υπάρχουν περιπτώσεις καταπίεσης εναντίον των χριστιανών, αυτό οφείλεται γενικά στις πράξεις της Κυβέρνησης ή στον φανατισμό του πληθυσμού;]

12. Αποδίδονται κυρίως στο έμφυτο μίσος που έχουν οι μουσουλμάνοι για τους χριστιανούς. Και, όταν οι αξιωματούχοι της Πύλης ενεργήσουν ποτέ εναντίον των χριστιανών, αυτοί (ιδιαίτερα οι υφιστάμενες αρχές στις επαρχίες) υποκινούνται γενικά από κάποιον μουσουλμάνο γαιοκτήμονα με επιρροή που συμμετέχει στο μετζλίς. Διαφορετικά, ο μουσουλμανικός και ο χριστιανικός πληθυσμός ζουν ειρηνικά ο ένας με τον άλλον, όχι από κίνητρα στοργής ή συμπάθειας αλλά επειδή, λόγω της αμοιβαίας τους αντιπάθειας, αποφεύγουν ο ένας τον άλλον όσο το δυνατόν περισσότερο. Ο μουσουλμάνος θεωρεί πάντοτε τον εαυτό του ανώτερο του χριστιανού και όποτε ενεργεί με καλοσύνη προς τον χριστιανό, είναι με είδος συγκατάβασης και ανεκτικότητας, που μετατρέπει ένα δικαίωμα σε χάρη.

[Ερώτηση 15. Γίνονται δεκτοί χριστιανοί στα μετζλίς ή τοπικά συμβούλια; Είναι γενικά αυτά τα συμβούλια περισσότερο υπέρ της προόδου και της καλής διακυβέρνησης από τους αξιωματούχους της Πύλης ή πιο δυσμενή;]

15. Οι χριστιανοί γίνονται δεκτοί στα τοπικά συμβούλια, αλλά είναι τόσο λίγοι σε αριθμό σε σύγκριση με τα μέλη-μουσουλμάνους, που καταπτοούνται εντελώς και επομένως είναι πρακτικά άχρηστοι. Προσθέτουν τυφλά τις σφραγίδες τους στα «μαζμπάτα» [εκθέσεις ή αποφάσεις] που είναι γραμμένα στα τουρκικά, γλώσσα την οποία σπάνια μπορούν να διαβάζουν. Και ακόμη και όταν καταλαβαίνουν τι γράφεται, δύσκολα θα τολμούσαν να αρνηθούν να το εγκρίνουν, αν και ενδέχεται εσωτερικά να διαφωνούν με τον σκοπό του εγγράφου. [σελ. 14]

FO 424/21 (Νο. 26, συνημμένο 2 στο αρ. 2, απόσπασμα)
Κάλβερτ προς Μπούλουερ

Πρόξενος Τζ. A. Λόνγκουερθ προς Σερ Χένρι Μπούλουερ

Βελιγράδι, 14 Ιουλίου, 1860

[…] Στο Βίντιν⁸ όμως είχε υποβληθεί μια αίτηση σε αυτόν [τον μεγάλο βεζίρη Κιπρισλή Μεχμέτ Πασά] με 300 υπογραφές, που περιείχε ασαφείς κατηγορίες εναντίον των τοπικών αρχών. Αυτό το έγγραφο δεν δίστασε να το χαρακτηρίσει πλαστό. [σελ. 24]

Πρώτον. Όσον αφορά την άρνηση των τοπικών αρχών να επιτρέψουν στους χριστιανούς να τοποθετήσουν καμπάνα εκκλησίας, μπορεί να σημειωθεί ότι αυτή η χρήση καμπανών στην Ανατολή θεωρούνταν πάντοτε ισοδύναμη με την αναγνώριση του χριστιανισμού ως καθιερωμένης λατρείας του τόπου. Επομένως σε ορισμένες πόλεις, που κατοικούνται σχεδόν αποκλειστικά από χριστιανούς, έγινε αυτή η παραχώρηση από την κυβέρνηση. Όμως στο Βίντιν, όπου περισσότερα από τα τρία τέταρτα των κατοίκων είναι Τούρκοι, αυτό θα συνεπαγόταν προσβολή των προκαταλήψεών τους και επικίνδυνο πείραμα για την ανεκτικότητά τους. Σε προηγούμενη περίοδο οι χριστιανοί ούτε καν θα είχαν ονειρευτεί να προβάλουν τέτοιαν αξίωση. Και πρέπει να παραδεχτούμε ότι από όλες τις άλλες απόψεις δεν υπάρχει περιορισμός στις θρησκευτικές τελετές, ούτε καν στις δημόσιες λιτανείες. [σελ. 25]

Τρίτον. Παρουσιάζεται ότι στους χριστιανούς που έγιναν μέλη στο μετζλίς ή στο δημοτικό συμβούλιο δεν επιτρεπόταν να μιλούν κατά τις διαδικασίες του και μάλιστα τους το είχε απαγορεύσει ο πασάς. Αυτή η κατηγορία ερευνήθηκε πλήρως από τον μεγάλο βεζίρη και αποδείχθηκε ότι δεν υποστηρίζεται ούτε καν από σκιά αποδείξεων. Εξάλλου διαψεύστηκε κατηγορηματικά από τον επίσκοπο, που είναι ο ίδιος μέλος του μετζλίς. Αν οι αιτούντες ήσαν ικανοποιημένοι με την επιβεβαίωση ότι τα χριστιανικά μέλη ασκούσαν μικρή επιρροή ή εξουσία στο μετζλίς, η καταγγελία θα ήταν πιο αληθοφανής. Αν και όσον αφορά το Βίντιν, μου λένε ότι θα ήταν ανεφάρμοστο, ακόμη και αν αυτό ήταν κατάλληλο. Ωστόσο η δική μου εμπειρία με οδηγεί στο συμπέρασμα, ότι σε πολλά μέρη, και θα έλεγα στην πλειοψηφία τους, θα ήταν μάταιο να αναζητούμε ανεξαρτησία χαρακτήρα στα χριστιανικά μέλη αυτών των συμβουλίων, όχι περισσότερο λόγω του κυρίαρχου πνεύματος των Τούρκων όσο από τη δική τους διάθεση, που είναι σκυφτή και διεφθαρμένη. Μάλιστα η διαφθορά και το ψέμα είναι οι χρόνιες αδυναμίες, αν και σε διαφορετικό βαθμό, για μια αλλαγή προς το καλύτερο. Η κυβέρνηση μπορεί, με τα διατάγματά της και τα Χάτι-χουμαγιούν, να επισπεύσει και να προωθήσει μια τέτοια μεταρρύθμιση. Αμφιβάλλω όμως πολύ αν θα προκύψει περισσότερο κακό ή καλό από τη διακήρυξη μιας κοινωνικής ισότητας, η οποία, στην παρούσα κατάσταση των πραγμάτων και των σχέσεων της κοινωνίας, είναι ηθικά αδύνατη.

Η ισότητα ενώπιον του νόμου είναι αυτή που πρέπει πρώτα να καθιερωθεί, που είναι μάλιστα το μόνο είδος ισότητας που μπορεί να πραγματοποιηθεί υπό τις υπάρχουσες συνθήκες. Και σε σχέση με αυτό, φτάνουμε στην καταγγελία στην αίτηση —το μόνο απτό σημείο σε αυτήν— σε σχέση με την απόρριψη μαρτυριών χριστιανών στα οθωμανικά δικαστήρια. Από αυτή την άποψη, δεν μπορεί κανείς να αρνηθεί ότι υπάρχουν περιθώρια για τροποποιήσεις, όχι μόνο στο Βίντιν, αλλά σε κάθε επαρχία της αυτοκρατορίας. Έχει θεσπιστεί ένας ανωφελής κανονισμός, με τον οποίο τέτοιες μαρτυρίες γίνονται δεκτές σε κατώτερο αστυνομικό δικαστήριο, αλλά αποκλείονται από το ανώτερο ή δημοτικό συμβούλιο, ενώ η ποινή που επιβάλλεται σε εκείνο όπου ακούγονται [χριστιανοί] μάρτυρες πρέπει να επικυρωθεί στο άλλο όπου δεν ακούγονται. Όλα αυτά δίνουν την εικόνα της αποφυγής —ενός από αυτά τα ημίμετρα που δεν αφήνουν κανέναν ικανοποιημένο. Και δεν είναι μόνο αυτό. Γίνεται διάκριση στο ίδιο το Χάτι-χουμαγιούν μεταξύ αστικών και ποινικών αγωγών, όπου οι μαρτυρίες χριστιανών θεωρούνται παραδεκτές στις δεύτερες, αλλά όχι στις πρώτες. Όμως ο λόγος ακύρωσης που προβάλλεται είναι αρκετά περίεργος. Υπογραμμίζεται ότι η περιουσία των Τούρκων, ιδιαίτερα σε περιοχές όπου βρίσκονται σε μεγάλη σχετική μειοψηφία, θα εκτίθετο σε δήμευση αν, στην υπάρχουσα εξαχρειωμένη κοινωνική κατάσταση, λαμβάνονταν χριστιανικές μαρτυρίες σε περιπτώσεις τέτοιου είδους. Αλλά, από την άλλη πλευρά, μπορεί να ανταπαντηθεί, ότι μεγάλο μέρος αυτής της εξαχρείωσης, όσον αφορά την επιδεικνυόμενη αδιαφορία για ψευδορκία, τόσο από Τούρκους όσο και από χριστιανούς, μπορεί να εντοπιστεί στη χαλαρή και μοχθηρή αρχή που εφαρμόζεται στα μουσουλμανικά δικαστήρια, όπου ως μόνο μέσο για την εξασφάλιση δικαιοσύνης για τους χριστιανούς, επιτρέπεται να καταθέτουν για λογαριασμό τους μουσουλμάνοι ψευδομάρτυρες. Η κατάργηση αυτής της πρακτικής θα πρόσφερε περισσότερο από οτιδήποτε άλλο στον καθαρισμό αυτών των δικαστηρίων. Αλλά αυτό μπορεί να επιτευχθεί αποτελεσματικά μόνο με την αποδοχή μαρτυριών χριστιανών, αντί της ψευδορκίας μουσουλμάνων ως νομικής αναγκαιότητας. Οι «ουλεμάδες» ή οι νομικές αρχές της Τουρκίας πρέπει τελικά είτε να το κάνουν αυτό, είτε να παραιτηθούν από την εκδίκαση, μαζί με τα έξοδα που προκύπτουν από αυτήν για όλες τις πολιτικές αγωγές. Αν η Πύλη τους έθετε αποφασιστικά ενώπιον αυτού του διλήμματος, δεν υπάρχει αμφιβολία ποια θα ήταν η απόφασή τους. Στο μεταξύ αυτό είναι αναμφισβήτητα το κύριο εμπόδιο για οποιαδήποτε βελτίωση στο θέμα. [σελ. 26]

Εξάλλου η υψηλότητά του συμφώνησε στη γνώμη που εξέφρασα, ότι αυτό [η βίαιη απαγωγή κοριτσιών χριστιανών από μωαμεθανούς] και το ζήτημα των μαρτυριών χριστιανών είναι τα δύο κύρια σημεία στα οποία, ως πηγές πικρού αισθήματος και συζήτησης, πρέπει τώρα να κατευθυνθεί η προσοχή της Πύλης. Όσον αφορά την εξάλειψη, με οποιαδήποτε συνοπτική διαδικασία, απλών θρησκευτικών αντιπαθειών, οι οποίες ήσαν αμοιβαίες μεταξύ Τούρκων και χριστιανών, καθώς η μόνη διαφορά ἠταν ότι οι Τούρκοι, ως κύριοι, έμπαιναν σε μεγαλύτερο πειρασμό να τις επιδεικνύουν, το έργο ήταν, έλεγε, απελπιστικό. Το μόνο που μπορούσε να γίνει ήταν να αντιμετωπιστούν οι επιπτώσεις τους με τη μορφή εμφανών πράξεων. Ήταν, ταυτόχρονα, μεγάλο λάθος να υποθέτουμε ότι η καταγγελόμενη καταπίεση ήταν συστηματική ή ομοιόμορφη. Μάλιστα το αντίθετο συνέβαινε. Το αποτέλεσμα της οθωμανικής κατάκτησης ήταν να καθιερωθεί η υπεροχή ενός λαού επί άλλου, ενώ η κυβέρνηση, από τις δημοκρατικές τάσεις του ισλαμισμού, ήταν πολύ πιο δημοφιλής στην ουσία της απ’ όσο γενικά θεωρείται. Ήταν γεγονός που τιμούσε τους Τούρκους, ότι ζώντας σε αντιπαράθεση με κατακτημένες φυλές, είχαν ανακαλύψει έναν βαθμό ανεκτικότητας και μακροθυμίας, στον οποίο, δεδομένου ότι ήσαν ανεξέλεγκτοι, η ιστορία δεν μπορούσε να παράσχει αντίστοιχο. Το χέρι τους, είναι αλήθεια, ήταν βαρύτερο για τους χριστιανούς σε ορισμένα μέρη της αυτοκρατορίας απ’ ό,τι σε άλλα, και αυτό, όταν ασκείται βάναυση, λαϊκή εξουσία, έπρεπε να είναι αναμενόμενο ως φυσική συνέπεια διαφορετικών συνθηκών σε διαφορετικές επαρχίες. Στη Βουλγαρία και στον Δούναβη, όπου οι Τούρκοι φρουρούσαν τα φρούρια και καταλάμβαναν, με μεγάλη ισχύ, τις σημαντικές πόλεις, η πίεση στους ραγιάδες μπορεί να ήταν μεγαλύτερη στην άμεση γειτνίαση, αλλά παρέμεναν συγκριτικά ανενόχλητοι στα μακρινά χωριά των πεδιάδων και [της οροσειράς] των Βαλκανίων. Στην Αλβανία τα ένστικτα της φυλής είναι ισχυρότερα από τις προκαταλήψεις της θρησκείας. Και ήταν αξιοσημείωτο ότι αν και οι χριστιανοί μιας φυλής, κατώτερης κατά την εκτίμησή τους, όπως οι Βούλγαροι, που ζουν ανάμεσά τους, αντιμετωπίζονται με σκληρότητα και περιφρόνηση, χριστιανοί με αλβανικό αίμα επιτρέπεται να φέρουν τα όπλα τους και είναι ανεξάρτητοι σχεδόν όπως και οι ίδιοι. Η επαρχία στην οποία οι χριστιανοί είχαν τους περισσότερους λόγους να διαμαρτύρονται ήταν η Βοσνία. Το ζήτημα εκεί είναι ζήτημα ευγενούς και δουλοπάροικου, προνομιούχας και μη προνομιούχας τάξης, ακριβώς ανάλογο με εκείνο που αντιμετωπίζει τώρα η Ρωσική Κυβέρνηση, η οποία, εξοικειωμένη όπως πρέπει να είναι με τις δυσκολίες του, πρέπει να είναι πιο επιεικής με ένα γειτονικό κράτος, που ασχολείται με το έργο της επίλυσής τους όπως και η ίδια. Μάλιστα η Τουρκία είχε μάλιστα κάνει μεγαλύτερη πρόοδο σε αυτό. Αλλά στη Βοσνία το ζήτημα του προνομίου περιπλέκεται από θρησκευτικές εκτιμήσεις, επειδή οι ευγενείς είχαν, σε προηγούμενη περίοδο, ασπαστεί τον μωαμεθανισμό για να διατηρήσουν τα κτήματά τους, τα οποία τους είχαν έτσι εξασφαλιστεί υπό όρους. Κάθε μια από τις άλλες επαρχίες είχε περάσει την ιδιότυπη δοκιμασία της και μια ξεχωριστή έρευνα για την προηγούμενη και τη σημερινή κατάσταση καθεμιάς θα τείνει εντελώς να διαψεύσει την κατηγορία της συστηματικής καταπίεσης. Στην πραγματικότητα, η απουσία ενός συστήματος ή ομοιομορφίας καθιστούσε δύσκολο για την Πύλη να υιοθετήσει οποιοδήποτε γενικό καθεστώς για τη βελτίωση της κατάστασης των χριστιανών.

Δίνω τις παραπάνω παρατηρήσεις ως την ουσία μάλλον της συνομιλίας μου με τον Μεγάλο Βεζίρη⁹ παρά ως σαφή ανακεφαλαίωση όσων ειπώθηκαν και από τις δύο πλευρές, πράγμα το οποίο, καθώς οι απόψεις μας ήσαν σχεδόν πανομοιότυπες, είναι λιγότερο απαραίτητο. [σελ. 27-28]

FO 424/21 (Νο. 26, Περίληψη στο αρ. 3, απόσπασμα)
Λόνγκουερθ προς Μπούλουερ

Αντιπρόξενος Σ. Μάγιερς προς Σερ Χένρι Μπούλουερ

Ρούστσουκ,¹⁰ 15 Ιουλίου 1860

[…] Οι Ισραηλίτες του Βίντιν επίσης επωφελήθηκαν από την επίσκεψη του Μεγάλου Βεζίρη [Κιπρισλή Μεχμέτ Πασά] και έλαβαν την άδεια για την ανέγερση συναγωγής, την οποία οι αρχές τους αρνούνταν μέχρι σήμερα. [σελ. 32]

FO 424/21 (αρ. 37, συνημμένο 3, στο αρ. 4, απόσπασμα)
Μάγιερς προς Μπούλουερ

Πρόξενος Τζέημς Φιν προς λόρδο Τζων Ράσελ. Απαντήσεις σε ερωτήματα

Ιερουσαλήμ, 19 Ιουλίου 1860

[7. Γίνονται δεκτές μαρτυρίες χριστιανών στα δικαστήρια; Αν όχι, επισημάνετε τις περιπτώσεις όπου αυτές απορρίφθηκαν.]

7. Στο μεχεμέ ή δικαστήριο του καδή τα αποδεικτικά στοιχεία που δεν προέρχονται από μουσουλμάνο απορρίπτονται πάντοτε. Στα διάφορα μετζλίς αναζητείται πάντοτε κάποια υπεκφυγή για άρνηση λήψης αποδεικτικών στοιχείων από μη μουσουλμάνο εναντίον μουσουλμάνου ή καταγραφής τους με το τεχνικό όνομα του μάρτυρα. Αυτά τα δικαστήρια και ο πασάς μάλλον θα καταδικάσουν αμέσως έναν μουσουλμάνο υπέρ ενός χριστιανού, χωρίς να καταγράψουν μαρτυρία, παρά θα δεχτούν μαρτυρία από μη μουσουλμάνο. Στοιχεία από χριστιανό εναντίον χριστιανού ή Εβραίου ή αντιστρόφως, δηλαδή μη μουσουλμάνου έναντι μη μουσουλμάνου, πάντοτε λαμβάνονται υπόψη.

[8. Θεωρείτε ότι ο χριστιανικός πληθυσμός, στο σύνολό του, είναι καλύτερα και αντιμετωπίζεται καλύτερα απ’ ό,τι πριν από πέντε, δέκα, δεκαπέντε, είκοσι χρόνια;]

8. […] Η κατάσταση των χριστιανών ήταν η χαμηλότερη και ασύλληπτα υποβαθμισμένη πριν από την αιγυπτιακή κατοχή [1831-40].

Η κατάσταση των χριστιανών κατά την αιγυπτιακή περίοδο ήταν μεγαλύτερης ελευθερίας και άνεσης απ’ ό,τι σήμερα.

Υπήρξε μια αντίδραση υπέρ των μουσουλμάνων μετά την εκδίωξη των Αιγυπτίων, αν και μέχρι το 1853 αυτή τροποποιήθηκε πολύ από την αυξανόμενη επιρροή των προξενείων και των Ευρωπαίων γενικά.

Κατά τη διάρκεια του ρωσικού πολέμου [Κριμαϊκός Πόλεμος] η κατάσταση των χριστιανών βελτιώθηκε και έπεσαν στην αντίληψή μου πολλά περιστατικά αυθάδους συμπεριφοράς χριστιανών προς μουσουλμάνους, με τους πρώτους να έχουν προξενεία για να στηρίζονται.¹¹

Μετά τον πόλεμο έχει λάβει χώρα μια άλλη αντίδραση που είναι, ως επί το πλείστον, αντιχριστιανική και, από την πλευρά των Κυβερνητών, αντιευρωπαϊκή.

[9. Υπάρχουν τώρα ανισότητες που εξαρτώνται από τη θρησκεία; Αν ναι, ποιες είναι αυτές οι ανισότητες;]

9. Κανένα αξίωμα εμπιστοσύνης δεν αναθέτουν σε χριστιανούς, ούτε στην τοπική αυτοδιοίκηση ούτε στη στρατιωτική υπηρεσία, ούτε καν στην αστυνομία. Ουσιαστικά είναι [οι χριστιανοί] η διοικούμενη τάξη και οι μουσουλμάνοι οι κυβερνήτες. […]

[11. Βρίσκουν δυσκολία οι χριστιανοί στην κατασκευή εκκλησιών ή στην τήρηση των θρησκευτικών τους ιεροτελεστιών;]

11. Δυσκολίες παρουσιάζονται πάντοτε, μέχρι να ληφθεί εντολή από την Κωνσταντινούπολη για την κατασκευή νέων εκκλησιών. Και τέτοιες εντολές, όταν λαμβάνονται, διατυπώνονται μέχρι στιγμής με τόσο αόριστους όρους, ώστε να προκαλούν άσκοπες ενοχλήσεις και μεγάλες καθυστερήσεις. Η διάθεση εδώ είναι μάλλον προς παρεμπόδιση παρά για οτιδήποτε άλλο.

Δεν έχω ακούσει για χριστιανούς να ζητούν καμπαναριά. Οι καμπάνες είναι κοινής χρήσης σε πόλεις όπου οι χριστιανοί είναι πολλοί. Σε άλλες δεν επιτρέπονται, λόγω του φανατικού αισθήματος στην πλειοψηφία των κατοίκων. Η χρήση τους όμως χρονολογείται μόνο στα τελευταία λίγα χρόνια, εκτός από τον Λίβανο, όπου χρησιμοποιούνται εδώ και πολύ καιρό.

[12. Όταν συμβαίνουν περιπτώσεις καταπίεσης εναντίον των χριστιανών, αυτό οφείλεται γενικά στις πράξεις της Κυβέρνησης ή στον φανατισμό του πληθυσμού;]

12. Η καταπίεση εναντίον των χριστιανών ξεκινά συνήθως με τον φανατικό πληθυσμό, αλλά ούτε καταστέλλεται ούτε τιμωρείται από την Κυβέρνηση. Ένα τέτοιο αξιοσημείωτο παράδειγμα παρουσιάζεται στην υπόθεσή μας της Ναμπλούς τον Απρίλιο του 1856. Υπήρξε κι άλλη περίπτωση στη Γάζα το 1856. Αλλά ο Σουραγιά Πασάς έδειξε διάθεση να καταπιέσει τους χριστιανούς κατά την πρώτη του άφιξη, με τη φυλάκιση, για παράδειγμα, του Κόπτη ιερέα και διακόνου σε κοινή φυλακή. Ο λαϊκός φανατισμός ποτέ δεν ξεσπά, μέχρι να φανεί η φανατική τάση του κυβερνήτη. [σελ. 34]

FO 424/21 (Αρ. 21, συνημμένο στο αρ. 5, 17 Ιουλίου 1860, αποσπάσματα)
Φιν προς Ράσελ, Λονδίνο

Πρόξενος Τζ. E. Μπλαντ προς Σερ Χένρι Μπούλουερ. Απαντήσεις σε ερωτήματα

Πρίστινα, 14 Ιουλίου 1860

[…] Για μεγάλο χρονικό διάστημα η επαρχία [του Ουσκούπ]¹² είναι λεία ληστών. Αυτό το κακό, που προέρχεται από έναν ανυπότακτο πληθυσμό των βουνών και εξαιρετικά φιλοπόλεμο και μισθοφόρο, έχει μεγαλύτερη επιρροή στις πεδιάδες. Αλλά μπορεί να ειπωθεί ότι η ανάπτυξή του μάλλον περιορίζεται παρά προωθείται. Χριστιανικές εκκλησίες και μοναστήρια, πόλεις και κάτοικοι, τώρα δεν λεηλατούνται, σφαγιάζονται και καίγονται από αλβανικές ορδές, όπως γινόταν πριν από δέκα χρόνια.

Σε γενικές γραμμές ο υπογράφων μπορεί να πει, χωρίς φόβο διάψευσης, ότι η επαρχία Ουσκούπ βρίσκεται σε αυτή την ευτυχή κατάσταση μετάβασης από το κακό στο καλό, ίσως αργή στη λειτουργία της, αλλά από αυτή την άποψη όχι λιγότερο σίγουρη για τις επιπτώσεις της. […]

1. Δεν επιτρέπεται [οι χριστιανοί αγρότες] να φέρουν όπλα. Αυτό, λαμβάνοντας υπόψη την απουσία καλής αστυνόμευσης, τους εκθέτει περισσότερο σε επιθέσεις ληστών. [σελ. 43]

7. Μαρτυρίες χριστιανών σε δίκες μεταξύ μουσουλμάνου και μη μουσουλμάνου δεν γίνονται δεκτές από τα τοπικά δικαστήρια.

Σε περιπτώσεις στις οποίες τα μέρη δεν είναι μουσουλμάνοι, γίνονται αποδεκτές μαρτυρίες χριστιανών.

Πριν από δεκαεπτά περίπου μήνες ένας Τούρκος στρατιώτης δολοφόνησε έναν μωαμεθανό, έναν ηλικιωμένο άνδρα, ο οποίος εργαζόταν στο χωράφι του. Τα μόνα πρόσωπα, δύο στον αριθμό, που είδαν την πράξη ήσαν χριστιανοί. Το μετζλίς του Ουσκούπ δεν δεχόταν τη μαρτυρία τους, αν και ο υπογράφων προέτρεπε τον καϊμακάμη να τη δεχτεί.

Την ίδια περίπου εποχή ένας ζαπτιέ προσπαθούσε να μετατρέψει με το ζόρι στον Ισλαμισμό ένα κορίτσι βουλγαρικής καταγωγής. Καθώς δήλωσε ενώπιον του μετζλίς της Καμάνοβα¹³ ότι δεν θα απαρνιόταν τη θρησκεία της, τη σκότωσε στον ίδιο τον περίβολο του σπιτιού του μουντίρ. Αυτή η τραγωδία προκάλεσε μεγάλη αίσθηση στην επαρχία. Τα μετζλίς της Καμάνοβα και του Πρίσρεντ¹⁴ δεν δέχονταν μαρτυρίες χριστιανών και καταβλήθηκε κάθε προσπάθεια για να σωθεί ο ζαπτιέ. Αλλά όταν η υπόθεση παραπέμφθηκε στην Κωνσταντινούπολη, έφτασε εντολή στις αρχές να «πάρουν μαρτυρίες από όλα τα άτομα που είδαν τον φόνο». Έγινε αυτό και ο Κιανί Πασάς, ο οποίος τότε διοικούσε την επαρχία, όπου είχε κάνει πολύ καλό, αποκεφάλισε αμέσως τον ζαπτιέ.

Πριν από έξι μήνες ένας Βούλγαρος στην περιοχή Καμάνοβα δέχθηκε επίθεση, χωρίς πρόκληση από την πλευρά του, από δύο Αλβανούς. Τον τραυμάτισαν σοβαρά. Όταν η υπόθεση παραπέμφθηκε στο Πρίσρεντ, το μετζλίς αρνιόταν να την αναγνωρίσει, καθώς τα μόνα αποδεικτικά στοιχεία που προσκομίστηκαν προέρχονταν από χριστιανούς.

[8. Ο χριστιανικός πληθυσμός, στο σύνολό του, είναι καλύτερα, λαμβάνεται υπόψη περισσότερο και αντιμετωπίζεται καλύτερα απ’ ό,τι πριν από πέντε, δέκα, δεκαπέντε, είκοσι χρόνια;]

8. Αναμφισβήτητα ναι. Ενώ παντού υπάρχουν ενδείξεις ότι οι Τούρκοι, ιδιαίτερα οι ανώτερες τάξεις, χάνουν έδαφος σε πληθυσμό, γεωργία και εμπόριο, το αντίθετο συμβαίνει με τους χριστιανούς.

Σχεδόν σε όλες τις πόλεις, δρόμοι —ολόκληρες συνοικίες— έχουν περάσει στα χέρια των χριστιανών.

Το πρόστιμο «τζερεμέ», το χειρότερο χαρακτηριστικό της ανατολικής καταπίεσης, το οποίο εφαρμοζόταν πολύ πριν από είκοσι και δεκαπέντε χρόνια, έχει καταργηθεί από την Τανζιμάτ.

Πριν από δέκα χρόνια υιοθετούνταν πολύ συχνά βασανιστήρια από τις αρχές, στα οποία δεν προσφεύγουν πια. Δεν επιτρεπόταν να χτίζονται εκκλησίες. Και μπορεί κανείς να κρίνει το μέτρο της τουρκικής ανεκτικότητας που εφαρμοζόταν εκείνη την εποχή, από το γεγονός ότι έπρεπε να σέρνονται κάτω από πόρτες ύψους τεσσάρων μόλις ποδιών. Ήταν αδίκημα να καπνίζεις και να ιππεύεις μπροστά σε Τούρκο. Το να διασχίζεις τον δρόμο του ή να μην στέκεσαι μπροστά του ήταν εξίσου λάθος. […]

[9. Υπάρχουν τώρα ανισότητες που εξαρτώνται από τη θρησκεία; Αν ναι, ποιες είναι αυτές οι ανισότητες;]

9. Όπως αναφέρθηκε στην απάντηση στην ερώτηση αριθ. 7, μαρτυρίες χριστιανών δεν γίνονται σεβαστές από τα μετζλίς.

Η αγενής και περιφρονητική συμπεριφορά των μουντίρ και των μελών των μετζλίς προς τους χριστιανούς φαίνεται ότι θεωρείται από τους τελευταίους ότι οφείλεται στη διαφορετική θρησκεία.

Οι εξευτελιστικοί όροι «καφίρ» [άπιστος] και «γκιαούρ» [ειδωλολάτρης], που τους απευθύνονται από τις αρχές τους, προσβάλλουν τα συναισθήματά τους και διεγείρουν το μίσος τους. [σελ. 44]

[15. Γίνονται χριστιανοί δεκτοί στα μετζλίς ή στα τοπικά συμβούλια; Είναι γενικά αυτά τα Συμβούλια περισσότερο υπέρ της προόδου και της καλής διακυβέρνησης απ’ όσο οι αξιωματούχοι της Πύλης ή πιο δυσμενή;]

15. Χριστιανοί γίνονται δεκτοί, αλλά γενικά ως απλό θέμα μορφής. Δεν τους επιτρέπεται να συμμετέχουν ουσιαστικά σε δημόσιες υποθέσεις και αντιμετωπίζονται με ασέβεια. Συνολικά, αυτά τα Συμβούλια είναι πολύ περισσότερο αντίθετα με τη μεταρρύθμιση και την καλή διακυβέρνηση απ’ όσο οι αξιωματούχοι της Πύλης. […]

[19. Σε περίπτωση μεταστροφής γυναικών, είναι άραγε αυτό γενικά αποτέλεσμα θρησκευτικού ενθουσιασμού από τη μία ή την άλλη πλευρά ή προέρχεται από κοσμικές αιτίες; Αν ισχύει το τελευταίο, αναφέρετε αυτές τις αιτίες.]

19. Από την πλευρά των Τούρκων προέρχεται και από τα δύο, αλλά όχι και για τους χριστιανούς. Για εκείνους είναι περισσότερο από την επίδραση κοσμικών αιτιών.

Οι Τούρκοι απασχολούν χριστιανούς, κυρίως γυναίκες, ως υπηρέτες. Και ο αριθμός τους αυξήθηκε από τότε που σταμάτησε η εισαγωγή Αράβων σκλάβων. Όταν αυτές οι υπηρέτριες μπαίνουν για πρώτη φορά στην υπηρεσία των Τούρκων, είναι πολύ νέες, συχνά απλώς παιδιά, και προσλαμβάνονται κυρίως από τις φτωχές τάξεις. Το γεγονός είναι ότι οι γονείς, οι οποίοι δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να στηρίξουν τα νεαρά και ανωφελή μέλη της οικογένειάς τους, τα διαθέτουν όταν μπορούν έναντι χρηματικού ποσού, που τους καταβάλλεται εκ των προτέρων, στο ποσό των είκοσι, τριάντα ή σαράντα πιάστρων ετησίως για περίοδο τριών, πέντε ή επτά ετών. Μόλις ολοκληρωθούν οι ρυθμίσεις, ο Τούρκος αναλαμβάνει το κορίτσι. Και καθώς οι γονείς δεν θα την φροντίσουν ή δεν μπορούν να τη φροντίσουν, μεγαλώνει, όσον αφορά τους τρόπους και τη θρησκεία, όπως τα άλλα μέλη της οικογένειας στην οποία μαθητεύει.

Συμβαίνει πολύ συχνά, κατά τη λήξη της περιόδου υπηρεσίας, ο κύριος να μη θέλει να την αφήσει. Και προσπαθεί με κάθε δυνατό τρόπο —τώρα με υποσχέσεις γάμου και δώρα, και στη συνέχεια με απειλές— να την τραβήξει από τη θρησκεία της. Αν εκείνη αισθάνεται ότι μπορεί να βελτιώσει την κατάστασή της εγκαταλείποντας μια θρησκεία για την οποία γνωρίζει ελάχιστα και έχει διδαχθεί να ενδιαφέρεται λιγότερο, υποκύπτει σε τέτοια πίεση. Τότε το θέμα αναλαμβάνεται από τη χριστιανική κοινότητα. Υψώνεται κατακραυγή από τον κλήρο και τους ιεράρχες εναντίον των Τούρκων και καταβάλλεται κάθε δυνατή προσπάθεια για να τη σώσουν. Και γενικά πετυχαίνουν μέσω της ίδιας διαδικασίας πειθούς που χρησιμοποιήθηκε από το αντίθετο μέρος. [σελ. 45-46]

FO 424/21 (αρ. 470, συνημμένο στο αρ. 7, αποσπάσματα)
Μπλαντ προς Μπούλουερ

Πρόξενος Τζέημς Χ. Σκιν προς Σερ Χένρι Μπούλουερ

Χαλέπι, 4 Αυγούστου 1860

Απαντήσεις σε ερωτήματα

1. […] Τεράστιες πεδιάδες της πιο εύφορης γης παραμένουν ακαλλιέργητες, λόγω των εισβολών των Βεδουΐνων, που διώχνουν τον αγροτικό πληθυσμό προς τα δυτικά, προκειμένου να εξασφαλίσουν βοσκότοπους για τα αυξανόμενα κοπάδια προβάτων και τις αγέλες καμηλών. Έχω δει εικοσιπέντε χωριά να λεηλατούνται από μια μόνο εισβολή του σεΐχη Μοχάμεντ Ντούχι με 2.000 Μπένι Σαχάρ ιππείς. Επισκέφθηκα μια εύφορη περιοχή που είχε 100 χωριά πριν από είκοσι χρόνια, και βρήκα λίγους μόνο παραμένοντες φελλάχους, που προορίζονταν να ακολουθήσουν σύντομα τους συγγενείς τους στους λόφους που εκτείνονται κατά μήκος της ακτής. Έχω εξερευνήσει πόλεις στην έρημο, με καλοστρωμένους δρόμους, σπίτια ακόμη με στέγες, και με τις πέτρινες πόρτες τους να κουνιούνται στους μεντεσέδες, έτοιμα να καταληφθούν, αλλά ακόμη εντελώς ακατοίκητα. Χιλιάδες στρέμματα καλής καλλιεργήσιμης γης απλώνονταν γύρω τους, με ίχνη υδατορευμάτων για άρδευση, που δεν αποδίδουν πια παρά λιγοστό βοσκότοπο για τα πρόβατα και τις καμήλες των Βεδουΐνων. Αυτή η επικάλυψη της ερήμου επί των καλλιεργούμενων πεδιάδων ξεκίνησε πριν από ογδόντα χρόνια, όταν οι φυλές Ανέζι μετανάστευσαν από την κεντρική Αραβία σε αναζήτηση πιο εκτεταμένων βοσκοτόπων και κατέλαβαν τη Συρία. Έχει τώρα φτάσει στη θάλασσα σε δύο σημεία, κοντά στην Άκρα [Παλαιστίνη], και μεταξύ Λατάκια [Λαοδίκειας] και Τρίπολης.

Όμως ο Άραβας δεν παίρνει πάντοτε ολόκληρο το απόθεμα του χωρικού, αλλά συχνά ικανοποιείται με συμβιβαστική προσφορά σε χρήμα και σιτηρά. [σελ. 58]

14. […] Έτσι ένα πολύ μεγάλο κακό είναι η ανασφάλεια της ζωής και της περιουσίας που προκύπτει από την κατάσταση της ανυποταξίας των νομαδικών φυλών. Οι τουρκικές αρχές θα μπορούσαν να κάνουν πολλά για να το διορθώσουν. [σελ.61]

FO 424/21 (Αρ. 47, συνημμένο στο αρ. 9, απόσπασμα)
Σκιν προς Μπούλουερ

Αναπληρωτής πρόξενος Τζέημς Ζόχραμπ προς Σερ Χένρι Μπούλουερ

Μπόσνα Σεράι [Σεράγεβο], 22 Ιουλίου 1860

Έχω την τιμή να αναγνωρίσω την παραλαβή της εγκυκλίου της εξοχότητάς σας της 11ης Ιουνίου, που διαβίβαζε έναν κατάλογο ερωτήσεων που σχετίζονται με την κατάσταση και τη διοίκηση των επαρχιών εντός της προξενικής δικαιοδοσίας μου.

Σε αυτές τις ερωτήσεις παρακαλώ να δεχτείτε τις ακόλουθες απαντήσεις, σύμφωνα με τη σειρά ερωτήσεων:

Πρώτον. Μια ματιά στον χάρτη της Ευρωπαϊκής Τουρκίας θα δείξει τη σημασία των επαρχιών της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης για την Τουρκία, τόσο λόγω της έκτασης όσο και της γεωγραφικής τους θέσης.

Κατέχοντας χώρο άνω των 800 τετραγωνικών μιλίων, εκ των οποίων μεγάλο μέρος είναι καλλιεργήσιμη γη, που συνορεύει από τρεις πλευρές με ανεξάρτητα ή σχεδόν ανεξάρτητα κράτη, είναι ζωτικής σημασίας να βρίσκονται τα στοιχεία της αντίστασης στις επαρχίες και τα εδάφη να καταλαμβάνονται από ικανοποιημένο και πιστό λαό. […]

Οι μουσουλμάνοι, όπως και οι χριστιανοί, ανήκουν στη φυλή των Σλάβων [sic]. Από το 1463 μέχρι το 1850 οι Βόσνιοι μουσουλμάνοι απολάμβαναν όλα τα προνόμια της φεουδαρχίας. Ειλικρινά προσκολλημένοι στη θρησκεία τους, σέβονταν τον σουλτάνο ως κεφαλή της, αλλά ως κοσμικό τους κυρίαρχο δεν του έδειχναν καμία στοργή και έβλεπαν και εξακολουθούν να βλέπουν τους Τούρκους ως ξεχωριστό λαό.

Αυτή η δήλωση φαίνεται να έρχεται σε αντίθεση με το γεγονός ότι οι Βόσνιοι πολέμησαν συχνά κάτω από τα λάβαρα των σουλτάνων. Όμως η βοήθειά τους ήταν πάντοτε υπό όρους, δηλαδή έδιναν τη βοήθειά τους υπό τον όρο ότι κανένα από τα προνόμιά τους δεν έπρεπε να παραβιαστεί και ότι έπρεπε να συνεχίζουν να κυβερνούν τη Βοσνία μέσω των δικών τους αρχηγών. Η Πύλη υποτασσόταν σε αυτούς τους όρους μέχρι το 1850, όταν, θεωρώντας τον εαυτό της αρκετά ισχυρό για να διεκδικήσει την εξουσία της σε αυτές τις επαρχίες, έστειλε στρατό, υπό τον Ομέρ Πασά, ο οποίος υπέταξε τη χώρα και εισήγαγε μεταρρυθμίσεις.

Έτσι, η Βοσνία και η Ερζεγοβίνη μπορεί να ειπωθεί ότι δεν είναι παρά υποτελή κράτη της Πύλης για τρεις σχεδόν αιώνες.

Ο Ομέρ Πασάς εξόρισε τους επικεφαλής των αρχηγικών οικογενειών, οι οποίοι, υπό την απλή ονομαστική εποπτεία ενός πασά που οριζόταν από την Πύλη, κυβερνούσαν αυθαίρετα τα σαντζάκια, καθώς και εκατό περίπου άλλα άτομα που ενεπλάκησαν σε προσπάθεια να αντισταθούν στην κυβέρνηση. Κατάργησε το κορβέ (απλήρωτη εργασία) και τα προνόμια των σπαχήδων και έγραψε 2.000 περίπου Βόσνιους στον τακτικό στρατό. Όμως η Πύλη δεν τόλμησε να προχωρήσει πιο πέρα. Η στράτευση εγκαταλείφθηκε και οι μεταρρυθμισμένοι νόμοι τέθηκαν σε ισχύ μόνο εν μέρει και περιστασιακά. Οι μουσουλμάνοι, που ενδιαφέρονταν πολύ να ανακαλύψουν, αντιλήφθηκαν αμέσως αυτή την αδυναμία και δεν παρέλειψαν να την εκμεταλλευτούν.

Εξοργισμένοι από την εξορία των αρχηγών τους, εκνευρισμένοι που υποτάχθηκαν από έναν λαό που θεωρούσαν κατώτερο από τους ίδιους, οι Βόσνιοι λαχταρούν την ανεξαρτησία, και αν μπορούσαν να ξεπεράσουν την αντιπάθειά τους προς τους χριστιανούς, δεν έχω καμία αμφιβολία ότι θα ενώνονταν μαζί τους για να εκδιώξουν τους Τούρκους.

Το μίσος των χριστιανών προς τους Βόσνιους μουσουλμάνους είναι έντονο. Κατά τη διάρκεια περιόδου τριακοσίων σχεδόν ετών υποβάλλονταν σε μεγάλη καταπίεση και σκληρότητα. Για αυτούς δεν υπήρχε άλλος νόμος πέρα από την ιδιοτροπία των κυρίων τους.

Με την πεποίθηση ότι η άμεση διοίκηση της Πύλης θα βελτίωνε ουσιαστικά τη θέση τους, παρακινήθηκαν, το 1850, να προσφέρουν εγκάρδια βοήθεια στον Ομέρ Πασά, και στη δική τους βοήθεια πρέπει να αποδοθεί η γρήγορη επιτυχία των τουρκικών όπλων. Οι ελπίδες τους διαψεύστηκαν. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι επωφελήθηκαν από την αλλαγή, αλλά η έκτασή της δεν έφτασε στις προσδοκίες τους. Είδαν, με ευχαρίστηση, την εξαφάνιση των προνομίων των σπαχήδων και του κορβέ, αλλά η επιβολή νέων και βαρέων φόρων, οι μεγάλες καταχρήσεις των εργαζομένων που στέλνονταν από την Κωνσταντινούπολη και οι απαιτήσεις του στρατού, τους γέμιζαν απογοήτευση και φόβο, και, με αυτές τις αιτίες για παράπονα, η προηγούμενη δουλοπρεπής κατάστασή τους σχεδόν ξεχάστηκε. Οι ελπίδες τους είχαν αυξηθεί πολύ, για να διαψευστούνν σκληρά. Η οικονομική τους θέση επιδεινώθηκε, ενώ η κοινωνική τους θέση λίγο μόνο βελτιώθηκε.

Τούρκοι και Βόσνιοι Παντούρ (Στρατιώτες). Βοσνία
Χαρακτική: Bertrand από σχέδιο του Theodore Valerio (1869)
Georges Perrot (1870), σελ. 281

Μια ταπείνωση που βίωσαν από τον Ομέρ Πασά εκείνη την εποχή τους απογοήτευσε πολύ και τους εντύπωσε τη ματαιότητα του να περιμένουν πραγματικά οφέλη από τους Τούρκους. Αφοπλίστηκαν, ενώ στους μουσουλμάνους που είχαν αντιταχθεί στην κυβέρνηση επιτράπηκε να κρατήσουν τα όπλα τους.

Η καταπίεση δεν μπορεί πια να συνεχίζεται τόσο ανοιχτά όσο παλιά, αλλά δεν πρέπει να υποτίθεται ότι, επειδή οι μισθωτοί της κυβέρνησης δεν εμφανίζονται γενικά ως καταπιεστές, οι χριστιανοί αντιμετωπίζονται και προστατεύονται καλά. Στους μουσουλμάνους επιτρέπεται μια ορισμένη ατιμωρησία, για την οποία η κυβέρνηση πρέπει να θεωρηθεί υπεύθυνη. Αυτή η ατιμωρησία, ενώ δεν επεκτείνεται στο να επιτρέπει να φέρονται στους χριστιανούς όπως τους συμπεριφέρονταν παλαιότερα, είναι τόσο ανυπόφορη και άδικη, καθώς επιτρέπει στους μουσουλμάνους να τους λαφυραγωγούν με βαριές επιβολές. Οι λάθος φυλακίσεις είναι καθημερινές. Ένας χριστιανός μικρή πιθανότητα έχει να απαλλάξει τον εαυτό του, όταν ο αντίπαλός του είναι μουσουλμάνος.

Οι μαρτυρίες χριστιανών εξακολουθούν, κατά κανόνα, να απορρίπτονται.

Στους χριστιανούς επιτρέπεται πια να κατέχουν ακίνητη περιουσία, αλλά τα εμπόδια που συναντούν όταν προσπαθούν να την αποκτήσουν είναι τόσο πολλά και ενοχλητικά, που πολύ λίγοι έχουν τολμήσει ακόμη να τα αντιμετωπίσουν.

Αυτή είναι, γενικά, η πορεία που ακολουθεί η κυβέρνηση απέναντι στους χριστιανούς στην πρωτεύουσα της επαρχίας, όπου κατοικούν οι προξενικοί εκπρόσωποι των διαφόρων Δυνάμεων και μπορούν να ασκήσουν κάποιο βαθμό ελέγχου. Μπορεί κανείς εύκολα να μαντέψει σε ποιο βαθμό οι χριστιανοί, στις απομακρυσμένες περιοχές, υποφέρουν, που κυβερνούνται από μουντίρ γενικά φανατικούς, που δεν γνωρίζουν τον νόμο. […]

2. Ο πληθυσμός των δύο Επαρχιών (Βοσνία και Ερζεγοβίνη) υπολογίζεται σε 1.200.000, ως εξής: Μουσουλμάνοι 490.000. Καθολικοί 160.000 Έλληνες [Σέρβοι Ορθόδοξοι] κ.λπ. 550.000.

3. Οι μουσουλμάνοι είναι σχεδόν όλοι ιδιοκτήτες. Οι χριστιανοί ασχολούνται με το εμπόριο και τη γεωργία.

4. Στους χριστιανούς επιτρέπεται από τον νόμο να κατέχουν ακίνητη περιουσία, αλλά οι δυσκολίες που αντιτίθενται στην απόκτησή της είναι τόσο μεγάλες, που λίγοι έχουν ακόμη τολμήσει να τις αντιμετωπίσουν. Όσον αφορά απλώς την αγορά, δεν υπάρχουν δυσκολίες. Ένας χριστιανός μπορεί να αγοράσει και να αποκτήσει ιδιοκτησία. Μόλις όμως βάλει τη γη του σε τάξη ή όταν ο μουσουλμάνος που την πούλησε ξεπεράσει τις οικονομικές δυσκολίες που τον ανάγκασαν να πουλήσει, ο χριστιανός αισθάνεται την αδυναμία της θέσης του και την ανειλικρίνεια της κυβέρνησης. Στη συνέχεια λαμβάνονται μέτρα από τον αρχικό ιδιοκτήτη, ή κάποιον συγγενή του, για την ανάκτηση της γης από τον χριστιανό, γενικά για έναν από τους ακόλουθους λόγους: Ότι ο αρχικός ιδιοκτήτης που δεν ήταν ο μόνος ιδιοκτήτης, δεν είχε δικαίωμα να πουλήσει. Ότι το έδαφος ήταν «μεράχ» ή βοσκότοπος και δεν μπορούσε να πωληθεί. Ότι οι πράξεις μεταβίβασης ήσαν ελαττωματικές και επομένως η πώληση δεν είχε γίνει νόμιμα. Κάτω από τον ένα ή τον άλλο από αυτούς τους ισχυρισμούς, στις δεκαεννέα από τις είκοσι περιπτώσεις αφαιρείται η ιδιοκτησία από τον χριστιανό, ο οποίος στη συνέχεια μπορεί να θεωρεί τον εαυτό του τυχερό, αν πάρει πίσω το τίμημα που πλήρωσε. Λίγοι, πολύ λίγοι, κατάφεραν να τους αποδοθεί δικαιοσύνη. Αλλά πρέπει να πω ότι η πλειοψηφία αυτών οφείλει την καλή τους τύχη όχι στη δίκαιη κρίση της υπόθεσής τους, αλλά στην επιρροή κάποιου ισχυρού μουσουλμάνου.

Όσοι κατέχουν εδάφη, τα διατηρούν υπό ίσους όρους με τους Τούρκους.

5. Οι χριστιανοί μπορούν να ασκούν συναλλαγές σε πόλεις με ίσους όρους με τους μουσουλμάνους.

6. Οι χριστιανοί αγρότες στα χριστιανικά χωριά είναι γενικά σε άθλια κατάσταση, δουλεύοντας γη που δεν τους ανήκει. Δεν είναι παρά οι εργάτες των ιδιοκτητών, οι οποίοι, με σπάνιες εξαιρέσεις, οικειοποιούνται τη μερίδα του λέοντος από τη σοδειά. Οι μουσουλμάνοι αγρότες γενικά δουλεύουν τη δική τους γη και τα πηγαίνουν καλά, αφού έχουν να πληρώνουν μόνο κρατικούς φόρους. Αλλά οι μουσουλμάνοι που εργάζονται στα εδάφη άλλων είναι τόσο άσχημα, όσο οι χριστιανοί.

7. Μαρτυρίες χριστιανών στα μετζλίς λαμβάνονται περιστασιακά, αλλά κατά κανόνα απορρίπτονται, άμεσα ή έμμεσα, με αναφορά στο μεχεμέ. Γνωρίζοντάς το, οι χριστιανοί γενικά εμφανίζονται προετοιμασμένοι με μουσουλμάνους μάρτυρες. Οι υποθέσεις στις οποίες απορρίφθηκαν μαρτυρίες χριστιανών είναι πολλές, αλλά θα χρειαζόταν χρόνος για τη συλλογή τους.

8. Ο χριστιανικός πληθυσμός είναι κοινωνικά καλύτερα τώρα απ’ ό,τι πριν από είκοσι ή δέκα χρόνια. Οι προστατευτικοί νόμοι, αν και εφαρμόζονται αδιάφορα, εξακολουθούν να εκτείνονται πάνω τους. Η οικονομική τους κατάσταση είναι χειρότερη. Είναι αλήθεια ότι πριν από είκοσι χρόνια δεν είχαν νόμους πέρα από το καπρίτσιο των ιδιοκτητών τους. Αλλά οι ιδιοκτήτες τους, γνωρίζοντας καλά ότι αν τους κατέστρεφαν, θα καταστρέφονταν οι ίδιοι, τους επέτρεπαν να απολαμβάνουν μεγαλύτερο μερίδιο από τους καρπούς της εργασίας τους, απ’ όσο μπορούν να ελπίζουν ότι θα απολαύσουν τώρα, αφού πληρώσουν τους ιδιοκτήτες τους, τους φόρους τους και τους ιερείς τους. […]

11. Για να χτιστεί μια εκκλησία, πρέπει πρώτα να ληφθεί φιρμάνι από την Κωνσταντινούπολη που να παραχωρεί την άδεια. Πέρα από την περιττή καθυστέρηση στη διαβίβασή της, δεν έχω ακούσει ότι η κυβέρνηση αντιτίθεται στην ανέγερσή τους. Οι χριστιανοί ενοχλούνται περιστασιακά, αλλά σπάνια, στις θρησκευτικές τους τελετές.

12. Οι περιπτώσεις καταπίεσης είναι συχνά το αποτέλεσμα μουσουλμανικού φανατισμού, αλλά για αυτές η Κυβέρνηση πρέπει να θεωρηθεί υπεύθυνη, επειδή, αν οι δράστες τιμωρούνταν, η καταπίεση θα γινόταν αναγκαστικά σπάνια. Όταν όμως επιτρέπεται η ατιμωρησία και οι εκπρόσωποι της Πύλης είναι συχνά οι ίδιοι καταπιεστές, τότε η Κυβέρνηση πρέπει να θεωρείται η κύρια αιτία.

13. Δεν υπάρχουν ντόπιοι προτεστάντες σε αυτές τις επαρχίες.

14. Τα παράπονα για τα οποία διαμαρτύρονται οι χριστιανοί πρέπει να αποδοθούν στις τουρκικές αρχές.

15. Ένας Έλληνας και ένας Καθολικός χριστιανός γίνονται δεκτοί σε κάθε μετζλίς για να εκπροσωπούνν τα συμφέροντα των χριστιανών. Η παρουσία τους δεν έχει την παραμικρή χρησιμότητα. Μάλιστα είναι επιζήμια για τους χριστιανούς, καθώς φαίνεται ότι εγκρίνουν πράξεις αδικίας εναντίον των χριστιανών.

Τα μετζλίς είναι πάντοτε αντίθετα με την πρόοδο και την καλή διακυβέρνηση.

16. Θεωρώ απολύτως επείγουσα μια πλήρη αναδιαμόρφωση των μετζλίς. Όπως αποτελούνται σήμερα, δεν εκπροσωπούν ούτε τα συμφέροντα των επαρχιών, ούτε τις διακηρυγμένες απόψεις της Κυβέρνησης. Τα μέλη επιλέγονται μεταξύ των πλουσιότερων ατόμων της πόλης στην οποία εδρεύει το μετζλίς. Είναι πάντοτε φανατικοί, στενόμυαλοι και αντιτίθενται στην πρόοδο, χωρίς να διαθέτουν προσόντα για τη θέση τους. Επιλέγονται απλώς και μόνο λόγω του τοπικού ενδιαφέροντος που μπορεί να έχουν. […]

Σχεδόν τα δύο τρίτα του πληθυσμού είναι χριστιανοί. Είναι επομένως παράλογο να υποθέτουμε ότι αν απαιτούνται δέκα ή δώδεκα μουσουλμάνοι για να εκπροσωπούν τα συμφέροντα της μειονότητας, δύο μέλη χριστιανοί αρκούν για να εκπροσωπήσουν τα συμφέροντα της πλειοψηφίας. Επομένως θα πρότεινα κάθε σαντζάκ να ορίζει δύο μέλη, ένα χριστιανό και ένα μουσουλμάνο. Και, με τον ίδιο τρόπο, κάθε μουντιρλίκ επαρκούς σημασίας να εκλέγει δύο μέλη, για να σχηματίζουν τα μετζλίς των σαντζακιών. […]

17. […] Ποινικό Δικαστήριο ιδρύθηκε στο Μόσταρ το 1857. Αποτελούνταν από έναν πρόεδρο που στελνόταν από την Κωνσταντινούπολη και εξαμελές συμβούλιο, δύο Έλληνες, δύο Καθολικούς και δύο μουσουλμάνους.

Το δικαστήριο αυτό υπήρχε για δύο χρόνια. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου μόνο μία ή δύο υποθέσεις εκδικάστηκαν, αν και οι φυλακές ήσαν γεμάτες από άτομα που περίμεναν να δικαστούν. Αυτή η αποτυχία πρέπει να αποδοθεί στην απειρία του προέδρου, ο οποίος ήταν πολύ νεαρός άνδρας.

18. Η μεταστροφή αρσενικών στη μουσουλμανική θρησκεία είναι σπάνια. Κατά τη διάρκεια της διαμονής μου σε αυτήν τη χώρα δεν έχω ακούσει καμμία περίπτωση υποχρεωτικής μετατροπής.

19. Η θρησκευτική μετατροπή των θηλυκών είναι συνηθισμένη, αλλά για να επιτευχθεί αυτή δεν χρησιμοποιείται συχνά καταναγκασμός. Και όταν επιχειρείται, πρέπει για να είμαι δίκαιος να πω ότι η κυβέρνηση γενικά παρεμβαίνει. Ένα συγκεκριμένο περιστατικό συνέβη μόλις πριν από λίγες ημέρες. Ένας Τούρκος πήρε από το σπίτι της μια νεαρή Καθολική κοπέλα και προσπαθούσε να την αναγκάσει να παραιτηθεί από την πίστη της πριν την παντρευτεί. Το κορίτσι βρέθηκε από τις αρχές και οδηγήθηκε στο σπίτι της. Και ο Οσμάν πασάς με διαβεβαιώνει ότι ο Τούρκος θα τιμωρηθεί.

Σχεδόν σε κάθε μουσουλμανικό σπίτι σε αυτές τις επαρχίες υπάρχουν μία ή δύο χριστιανές κοπέλες που έχουν τη θέση των υπηρετριών. Τις παίρνουν όταν είναι πολύ νέες, μεγαλώνουν στην οικογένεια, από την οποία αντιμετωπίζονται ευγενικά και συχνά τελειώνουν με εθελοντική αλλαγή της πίστης τους και γάμο μέσα στην οικογένεια. […] [σελ. 64-69]

FO 424/21 (αρ. 41, συνημμένο 1 στο αρ. 10, απόσπασμα)
Ζόχραμπ προς Μπούλουερ

Αναπληρωτής πρόξενος Τζέημς Ζόχραμπ προς Σερ Χένρι Μπούλουερ

Μπόσνα Σεράι, 22 Ιουλίου 1860

[…] Το Χάττι-χουμαγιούν, μπορώ να πω με ασφάλεια, παραμένει πρακτικά νεκρό γράμμα. Σε ποιο βαθμό έχει επιβληθεί το διάταγμα της Γκιούλχανε, δεν μπορώ να πω ακριβώς, καθώς δεν έχω ο ίδιος αντίγραφό του για να κρίνω. […]

FO 424/21 (αρ. 41, συνημμένο 2 στο αρ. 10, απόσπασμα)
Ζόχραμπ προς Μπούλουερ

Αλληλογραφία που αφορά τις ταραχές στην Ερζεγοβίνη και το Μαυροβούνιο το 1861-1862

Την άνοιξη του 1861 ο σουλτάνος ανακοίνωσε με μια διακήρυξη μεταρρυθμίσεις στην Ερζεγοβίνη, υποσχόμενος μεταξύ άλλων ελευθερία για την οικοδόμηση εκκλησιών, τη χρήση καμπανών και την ευκαιρία στους χριστιανούς να αποκτούν κτηματική περιουσία: Βλέπε FO 424/26 (Αρ. 320, Περιεχόμενα 1, 2, 3, στο Νο. 167, Ααλή Πασά στους εκπροσώπους της Αυστρίας, της Γαλλίας, της Μεγάλης Βρετανίας, της Πρωσίας και της Ρωσίας, 30 Απριλίου και 1 Μαΐου 1861).

Πρόξενος Ουίλιαμ Ρ. Χολμς προς Σερ Χένρι Μπούλουερ

Μπόσνα Σεράι, 21 Μαΐου 1861

[…] Όσον αφορά τις παραχωρήσεις της Διακήρυξης, θα ήθελα να σημειώσω ότι οι πιο σημαντικές, αν όχι όλες, ονομαστικά έχουν παραχωρηθεί από πολύ καιρό εδώ, καθώς και στην Ερζεγοβίνη, όπως πιστεύω, αλλά στην πραγματικότητα δεν εφαρμόστηκαν ποτέ, όπως γνωρίζουν καλά οι εξεγερμένοι. Για παράδειγμα, η υπόσχεση για άδεια να χτίζουν εκκλησίες όπως άλλοι χριστιανοί υπήκοοι της Πύλης φαίνεται απατηλή, όταν είναι γνωστό εδώ ότι μία από τις χριστιανικές κοινότητες —οι Ορθόδοξοι Έλληνες — έχουν συγκεντρώσει χρήματα για να χτίσουν μια εκκλησία, αλλά τους εμποδίζεται να το κάνουν με το επιπόλαιο πρόσχημα ότι βρίσκεται κοντά σε τζαμί, όταν το εν λόγω τζαμί απέχει περισσότερο από 150 μέτρα από τον χώρο που προτάθηκε για την εκκλησία και είναι ελάχιστα ορατό από αυτήν. Η αξιοθαύμαστη ρύθμιση μεταξύ των αγροτών και των ιδιοκτητών γης, που έγινε πριν από λίγο καιρό με την αντιπροσωπεία που προχώρησε από τη Βοσνία στην Κωνσταντινούπολη για τον σκοπό αυτόν, είναι γνωστό ότι παρέμεινε νεκρό γράμμα. Κάθε πιθανό εμπόδιο εξακολουθεί να μπαίνει στον δρόμο της αγοράς γης από χριστιανούς, ενώ πολύ συχνά, αφού έχουν επιτύχει να αγοράσουν και να βελτιώσουν γη, δεν είναι μυστικό ότι με άλλη άδικη πρόφαση τους αφαιρείται. [σελ. 111]

FO 424/26 (Αρ. 71, στο Νο. 177, απόσπασμα)
Χολμς προς Μπούλουερ

Αλληλογραφία για υποθέσεις φερόμενων θρησκευτικών διώξεων στην Τουρκία (1873-1875)

Σερ Χένρι Έλιοτ προς κόμη Γκράνβιλ

Θεραπειά, 10 Οκτωβρίου 1873

Καθυστέρησα να απαντήσω στην επιστολή αρ. 208 της 1ης Σεπτεμβρίου της εξοχότητάς σας, σχετικά με τους χριστιανούς της Γκράντισκα και της Βοσνίας γενικότερα, μέχρι να λάβω μια δήλωση για τις συνθήκες, την οποία συνέταξε η Πύλη και της οποίας έχω τώρα την τιμή να επισυνάπτω αντίγραφο. […]

Σχεδόν όλοι οι πρόξενοι της Αυτής Μεγαλειότητας συμφώνησαν στην αναφορά, ότι η ονομαστική ισότητα μουσουλμάνων και χριστιανών ενώπιον του νόμου, η οποία δεν υπήρχε ποτέ στην πράξη, ήταν τώρα στις περισσότερες επαρχίες πιο απατηλή απ’ όσο πριν από μερικά χρόνια και ήταν απαραίτητο η [οθωμανική] κυβέρνηση να δείξει ότι ήταν αποφασισμένη να την επιβάλει. [σελ. 6-7]

FO 424/34 (Αρ. 361, στο αρ. 6, απόσπασμα)
Έλιοτ προς Γκράνβιλ, Λονδίνο

Αντιπρόξενος Ουίλιαμ K. Γκριν προς Σερ Χένρι Έλιοτ

Δαμασκός, 19 Νοεμβρίου 1874

Έχω την τιμή να αναφέρω ότι προχθές κάποιοι χριστιανοί ήρθαν σε μένα με μεγάλη ανησυχία και με ενημέρωσαν ότι στο πιο γεμάτο κόσμο μέρος του παζαριού ένας δερβίσης φώναζε με όλη τη δύναμη της φωνής του τα ακόλουθα λόγια: «Η μεζούρα έχει πια γεμίσει μέχρι το χείλος. Πρέπει να καθαριστεί, μέχρι να ξεκαθαριστεί». Και ότι ο δερβίσης έκανε, ταυτόχρονα, σημάδια με τα χέρια του, υποδεικνύοντας σε αυτή τη χώρα το κόψιμο λαρυγγιών.

Μου είπαν οι πληροφοριοδότες μου ότι οι μουσουλμάνοι κατάλαβαν ότι ο δερβίσης κήρυττε εναντίον των χριστιανών και καθώς μου επιβεβαιώθηκε αυτή η πεποίθηση από μωαμεθανούς, θεώρησα σωστό να επισκεφτώ τον αναπληρωτή γενικό κυβερνήτη, καθώς ο Εσάτ Πασάς απουσιάζει στην Τρίπολη σε σχέση με τις ταραχές σε εκείνο το μέρος, και να τον παροτρύνω να συλληφθεί ο δερβίσης. Ο Ναΐμπ Εφέντης με ευχαρίστησε για τη δράση μου στο θέμα και υποσχέθηκε ότι θα πραγματοποιηθεί η πρότασή μου.

Χθες με επισκέφτηκαν και πάλι ντόπιοι χριστιανοί, που ήρθαν για να μου πουν τις ανησυχητικές περιγραφές που είχαν λάβει για μια εξέγερση στο Χόρους την 9η τρέχοντος, όταν τρία σώματα μωαμεθανών εισέβαλαν στη χριστιανική συνοικία από ξεχωριστές κατευθύνσεις και τρόμαξαν τόσο τους κατοίκους της, που αναζητούσαν καταφύγιο στις εκκλησίες και τα κτίρια που ήσαν προσαρτημένα σε αυτές. Οι μουσουλμάνοι φαίνεται ότι ερεθίστηκαν από την προσπάθεια των χριστιανών να δικαιωθούν από τις αρχές για τη δολοφονία του φρουρού της συνοικίας τους, ο οποίος πυροβολήθηκε πριν από λίγες νύχτες, όταν αντιτασσόταν στην απόδραση ορισμένων κλεφτών που είχαν διαρρήξει χριστιανικό σπίτι.

Έκανα επίσης παράσταση στον Ναΐμπ Εφέντη για αυτό το θέμα και με πληροφόρησε ότι είχε ήδη δώσει εντολή στον γενικό αντιστράτηγο της περιοχής να προχωρήσει αμέσως αυτοπροσώπως στο Χόρους από τη Χαμάχ, για να ξεκινήσει έρευνα για την αιτία της αναταραχής και για να τιμωρηθούν οι ταραξίες. [σελ. 122-23]

FO 424/34 (Αρ. 25, Πολιτικό. Συνημμένο στο αρ. 188)
Γκριν προς Έλιοτ, Θεραπειά

Μέρος I. Αλληλογραφία που αφορά υποθέσεις στην Ερζεγοβίνη (Ιούλιος έως Δεκέμβριος 1875)

Αντιπρόξενος Τζ. Χ. Ντυπουί προς Σερ Χένρι Έλιοτ

Αδριανούπολη [Εντίρνε], 20 Νοεμβρίου 1875

[…] Πριν από το μπαϊράμ οι Βούλγαροι πίστευαν ότι οι Τούρκοι σχεδίαζαν γενική σφαγή των χριστιανών, αλλά ευτυχώς δεν προέκυψε τίποτε τέτοιο. Ο πληροφοριοδότης μου προσθέτει ότι τείνει να πιστεύει ότι οι φόβοι δεν ήσαν εντελώς αβάσιμοι, ότι οι Τούρκοι ήσαν πλήρως οπλισμένοι και ότι ακόμη και Τούρκοι κατάδικοι στη Φιλιππούπολη εφοδιάστηκαν κρυφά με θανατηφόρα όπλα. Εν κατακλείδι, με ενημερώνει, ότι δεν θα γίνουν προσπάθειες εξέγερσης σύντομα, καθώς οι χριστιανοί αισθάνονται αδύναμοι, αλλά η Κυβέρνηση πρέπει να προβεί σε πολύ μεγάλες μεταρρυθμίσεις χωρίς καθυστέρηση, αλλιώς θα γίνει πιο σοβαρή προσπάθεια με την πρώτη ευνοϊκή ευκαιρία.

Παρακαλώ επίσης να τεθεί υπόψη της εξοχότητάς σας, ότι από τη Φιλιππούπολη φτάνουν σε μένα ιδιωτικές πληροφορίες, ότι οι μεταρρυθμίσεις που υποσχέθηκε η αυτοκρατορική κυβέρνηση δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν, επειδή οι κυρίαρχες τάξεις και οι Τούρκοι γενικά πιστεύουν ότι αυτές οι μεταρρυθμίσεις θα λειτουργήσουν εις βάρος τους. Ότι η κεντρική κυβέρνηση είναι αναμφίβολα ειλικρινής στην επιθυμία της να βελτιώσει την κατάσταση των ραγιάδων, αλλά η κυρίαρχη φυλή στα διαφορετικά βιλαέτια και πόλεις πιστεύει ότι η βελτίωση της κατάστασης των χριστιανών δεν σημαίνει τίποτε λιγότερο από τη δική τους καταστροφή και όλεθρο. Υπό αυτές τις συνθήκες επικρατεί η άποψη ότι μεταρρυθμίσεις δεν μπορούν να υιοθετηθούν και ότι τα ζητήματα θα αφεθούν τελικά να επιστρέψουν στα παλιά κανάλια. Λέγεται όμως ότι αν ο δημόσιος τύπος ήταν ελεύθερος, η κυβέρνηση θα βρισκόταν σε καλύτερη θέση να μαθαίνει την πραγματική κατάσταση της χώρας. Η παρούσα συγχυσμένη κατάσταση των πραγμάτων θα απαιτήσει μεγάλες αλλαγές σε όλα τα διοικητικά τμήματα της αυτοκρατορίας, και αν δεν γίνει αυτό και δεν δοθεί μεγαλύτερη ελευθερία στον Τύπο, κανένα όφελος δεν μπορεί να αποκομίσει η χώρα. [σελ. 338-39]

FO 424/39 (Αρ. 773, συνημμένο, στο Αρ. 523, απόσπασμα)
Ντυπουί προς Έλιοτ, Θεραπειά

Μέρος II. Άλλα θέματα αλληλογραφίας που αφορούν την Ερζεγοβίνη (Ιανουάριος έως Μάρτιος 1876)

Αναπληρωτής πρόξενος Έντουαρντ Μπ. Φρίμαν προς κόμη του Ντέρμπυ

Μπόσνα Σεράι, 30 Δεκεμβρίου 1876 [1875]

Έχω την τιμή να αναφέρω στην εξοχότητά σας ότι πρόσφατα οργανώθηκαν συγκεντρώσεις των επικεφαλής μουσουλμάνων αυτής της πόλης σε ορισμένα τζαμιά και σε ιδιωτικά σπίτια ατόμων με επιρροή. […]

Φαίνεται ότι οι μουσουλμάνοι της Βοσνίας έχουν ετοιμάσει αναφορά προς τον σουλτάνο, διατυπώνοντας σοβαρά παράπονα εναντίον των κυβερνητικών αξιωματούχων της επαρχίας. Δεν γνωρίζω αν εμπλέκουν κάποιαν από τις αρχές συγκεκριμένα ή προσάπτουν ειδικές κατηγορίες εναντίον τους, αλλά δηλώνουν ότι έμμεσα αποτέλεσαν την αιτία της τρέχουσας εξέγερσης από κακοδιοίκηση και διέγερση του αμοιβαίου μίσους και ζήλιας χριστιανών και Τούρκων. Παρουσιάζουν στην αυτού μεγαλειότητα ότι παλαιότερα ζούσαν ως αδέλφια με τον πληθυσμό των ραγιάδων και φαίνεται να υπονοούν ότι οι σημερινές μη ικανοποιητικές σχέσεις έχουν δημιουργηθεί μόνο από την εισαγωγή [των μεταρρυθμίσεων] της «Τανζιμάτ» από τον Σερντάρ Εκρέμ Ομέρ Πασά πριν από εικοσιπέντε περίπου χρόνια, ενώ ζητούν την άδεια να τους επιτραπεί να κάνουν τη δική τους συμφωνία με τους εξεγερμένους. Μάλιστα ο στόχος τους φαίνεται ότι είναι να επαναφέρουν το φεουδαρχικό σύστημα που υπήρχε παλαιότερα σε αυτές τις επαρχίες και να μειώσουν τους χριστιανούς αγρότες στην αρχαία κατάσταση της δουλοπαροικίας τους, πιστεύοντας, μέσα στην άγνοιά τους, ότι αυτό μπορεί να γίνει και ότι θα αποκαθιστούσε την ηρεμία στη χώρα. Αναφέρεται επίσης ότι έχουν προστατεύσει [τον εαυτό τους] από τον διορισμό χριστιανού στο νεοσύστατο μουτεσσαριφλίκ του Γκάτζκο.¹⁵

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η θέση των χριστιανών, ιδαίτερα των κατοίκων των πόλεων, βελτιώθηκε πάρα πολύ κατά το τελευταίο τέταρτο του αιώνα. Αλλά δεν νομίζω ότι ο αγροτικός πληθυσμός είναι πολύ καλύτερα απ’ ό,τι πριν από τριάντα χρόνια, όταν οι ντόπιοι «μπέηδες» και «σπαχήδες» ήσαν όλοι ισχυροί. Κάθε γαιοκτήμονας ήταν τότε ανώτατος κύριος των χωρικών που βρίσκονταν στα εδάφη του και, με βάναυσο τρόπο, τους παρείχε προστασία. Περιπτώσεις κακομεταχείρισης ήσαν αναμφίβολα όχι σπάνιες, αλλά καθώς ο αγρότης δεν μπορούσε να αναμένει από κανέναν επανόρθωση για τα παράπονά του, τον συνέφερε να προσπαθεί να ικανοποιεί και να κατευνάζει τον κύριό του. Όμως τα τελευταία χρόνια διδάχθηκε να αποβλέπει στην οθωμανική κυβέρνηση και τους υπαλλήλους της για προστασία και υπό δίκαιη διοίκηση θα είχε βρει τη θέση του πολύ βελτιωμένη. Αλλά καθώς η κινητήρια δύναμη ολόκληρου του συστήματος διακυβέρνησης υπήρξε η δωροδοκία, η διαφθορά και ο θρησκευτικός φανατισμός, έχει επιτευχθεί πιο άνιση δικαιοσύνη σε όλες τις περιπτώσεις μεταξύ πλούσιου και φτωχού, μεταξύ μουσουλμάνου και χριστιανού, ενώ τα παράπονα του τελευταίου δεν έχουν μόνο, κατά κανόνα, επιφέρει πάνω του την τιμωρία της κυβέρνησής του, αλλά υπήρξαν επίσης η αιτία να προκαλέσει αυτός το μίσος του κυρίου του και καταπιεστή του.

Αναμφίβολα οι Οθωμανοί αξιωματούχοι πρέπει να απαντήσουν σε πολλά, αλλά μπορεί επίσης να ειπωθεί σε υπεράσπισή τους ότι είναι τόσο δεσμευμένοι σε όλες τους τις ενέργειες από τα τοπικά μετζλίς, που ο κυβερνήτης μιας επαρχίας ή μιας περιοχής, έχοντας τις καλύτερες προθέσεις, είναι σχεδόν ανίσχυρος να κάνει καλό ή να αποδώσει δικαιοσύνη. Πιστεύω πως οτιδήποτε σαν τη δημοτική αυτοδιοίκηση είναι εντελώς αδύνατο με τη σημερινή άγνοια και φανατική κατάσταση του πληθυσμού, τόσο χριστιανικού όσο και μουσουλμανικού. [σελ. 34]

FO 424/40 (Αρ. 24. Πολιτικό, Αρ. 56, απόσπασμα)
Φρίμαν προς Ντέρμπι, Λονδίνο

Υπόμνημα του Γενικού Προξένου και Δικαστή Σερ Π. Φράνσις προς τον κόμη του Ντέρμπι, σχετικά με τις νέες δικαστικές μεταρρυθμίσεις που προβλέπονταν στο πρόσφατο ιραντέ (γραπτό διάταγμα) του σουλτάνου στις 20 Οκτωβρίου και στο φιρμάνι της 12ης Δεκεμβρίου 1875

Κωνσταντινούπολη, 5 Ιανουαρίου 1876

[…] Η Πύλη μέχρι τώρα δεν έχει ορίσει ανεξάρτητους δικαστές. Μάλιστα η σύγχρονη διαστροφή της ανατολίτικης ιδέας της δικαιοσύνης αποτελεί παραχώρηση σε ενάγοντα μέσω χάρης και εύνοιας και όχι διακήρυξη δικαιώματος, επί των αρχών του δικαίου και στην επιδίωξη ισότητας. Οι τελευταίοι διορισμοί στο δικαστικό σώμα, από τότε που ανακοινώθηκε το φιρμάνι, δεν εμπνέουν εμπιστοσύνη σε ό,τι αφορά την πραγματική επιθυμία της κυβέρνησης για ανεξάρτητο και αδιάφθορο δικαστικό σώμα. [σελ. 78] […] Φαίνεται ότι ένα αντικείμενο —πολύ αξιοσέβαστο από μόνο του— του νέου φιρμανιού είναι ότι δέχεται τις μαρτυρίες χριστιανών ή μη μουσουλμάνων ενώπιον των δικαστηρίων της χώρας. Αυτό έχει γίνει έμμεσα, και όχι θεσπίζοντας ότι εφεξής χριστιανοί μάρτυρες θα ακούγονται ενώπιον των σεριάτ [δηλ. των θρησκευτικών δικαστηρίων], αλλά ορίζοντας ότι δίκες μεταξύ μουσουλμάνων και μη μουσουλμάνων θα μεταφέρονται στα δικαστήρια «νιζάνιε», όπου δεν θα υπάρχει θρησκευτική αντίρρηση για τη λήψη μαρτυριών χριστιανών.

Δυστυχώς όμως οι ναΐμπ [δικαστές του θρησκευτικού δικαίου] θα διοριστούν ως μέλη όλων των τοπικών εφετείων και είναι ζήτημα αν στις μαρτυρίες χριστιανών, που γίνονται έτσι δεκτές, θα δοθεί μεγάλο βάρος από τους προέδρους, οι οποίοι, με την ευσυνείδητη πίστη τους στο Κοράνι και τη θρησκευτική τους παιδεία, θα θεωρούν αναμφίβολα τις μαρτυρίες χριστιανών ως άχρηστες στο εξής, όπως μέχρι τώρα.

Είναι αλήθεια ότι το φιρμάνι σημειώνει με μεγάλη προφορική έμφαση ότι η σχολαστική τήρηση του νόμου αποτελεί προστασία από αυθαίρετες πράξεις και, κατά συνέπεια, θα αποτελέσει αντικείμενο της συνεχούς προσοχής των δικαστηρίων. Αλλά μέχρι τώρα τέτοιες ασαφείς φράσεις σε χατ και φιρμάνια δεν είχαν καμία αξία.

Ολόκληρη η διατύπωση των υπό εξέταση ρητρών είναι τόσο ασαφής, ευρεία, χαλαρή και περιφραστική, ώστε να δέχονται οποιαδήποτε ερμηνεία μπορεί να επιλέγει στο εξής η κυβέρνηση.

Στις επαρχίες, και ίσως ακόμη και στη μητρόπολη, προτείνεται, αν διαβάζω σωστά το φιρμάνι, να εισαχθεί το πιο ανόητο, κακό και στην Τουρκία εντελώς ανέφικτο σύστημα λαϊκής εκλογής δικαστών και μελών δικαστηρίων.

Η καθολική ψηφοφορία και, πιστεύω, η ψήφος με ψηφοδέλτιο, έχουν προταθεί σοβαρά για μια χώρα όπου οι εκλογές είναι άγνωστες και η συνήθεια να εκφράζουν έτσι μια γνώμη για δημόσια θέματα είναι εντελώς ξένη προς τις συνήθειες των ανθρώπων.

Ακόμη και αν οι δικαστές μπορούσαν να εκλεγούν έτσι, σίγουρα θα ήσαν κακώς εκλεγμένοι, και η πρόταση μοιάζει με χλευασμό που προτείνεται στους συντάκτες του φιρμανιού από εξωγενείς συμβουλές, που έχουν υιοθετηθεί από καθαρή άγνοια.

Οποιαδήποτε γνωριμία, όσο μικρή κι αν ήταν, με τους ανθρώπους, τους θεσμούς τους και την κυβέρνηση, θα ήταν αρκετή για να δείξει ότι εκείνοι που έκαναν μια τέτοια πρόταση δεν πρέπει να είχαν καμία καλή ή πρακτική πρόθεση. Γιατί ισοδυναμεί με την εισαγωγή των χειρότερων χαρακτηριστικών μιας υπερ-δημοκρατικής κυβέρνησης σε μία από τις πιο αυθαίρετες και αυταρχικές αυτοκρατορίες. [σελ. 78-79]

FO 424/40 (Αρ. 27, συνημμένο, στο αρ. 136, απόσπασμα)
Φράνσις προς Ντέρμπι, Λονδίνο

Αντιπρόξενος Τσαρλς A. Μπρόφι προς Σερ Π. Φράνσις

Μπουργκάς,¹⁶ 9 Απριλίου 1876

Έχω την τιμή να σας υποβάλω κάποιες παρατηρήσεις σχετικά με την εκτέλεση ή μη εκτέλεση σε αυτήν την επαρχία [Βοσνία] του αυτοκρατορικού ιραντέ [διατάγματος] της 12ης Δεκεμβρίου 1875. […]

1. Ύστερα από αρκετά μεγάλη εμπειρία με χριστιανούς αγάδες [προκρίτους] στην επαρχία, είμαι πεπεισμένος ότι δεν είναι παρά μηχανές για την υπογραφή οποιουδήποτε εγγράφου τους παρουσιάζεται από τον δικαστή ή τους κυβερνήτες.

2. «Όλες οι υποθέσεις που ανακύπτουν μεταξύ μη μουσουλμάνων ή μεταξύ αυτών και μουσουλμάνων, θα αποφασίζονται από το αστικό δίκαιο, με εξαίρεση [εκείνες] της σερί». ¹⁷ Αυτή η πολύ σημαντική διάταξη, από την οποία εξαρτάται η αποδοχή ή απόρριψη μαρτυριών χριστιανών, στην επαρχία, είτε αγνοείται απολύτως είτε αμφισβητείται αποφασιστικά. Οι δικαστές λένε ανοιχτά: «Είμαστε σεράχ μεμουρλάρι, λειτουργοί που τοποθετούνται εδώ για να κρίνουν σύμφωνα με τη σερί. Είναι ο μόνος νόμος που μπορούμε να αναγνωρίσουμε και είναι ο μόνος νόμος που θα εφαρμόσουμε».

Γνωρίζω πολλές περιπτώσεις, μετά τη δημοσίευση του ιραντέ, στις οποίες, ενώ βρέθηκαν κλεμμένα γελάδια και χριστιανοί που ήσαν σε θέση να αποδείξουν την ιδιοκτησία, αρνήθηκαν τις μαρτυρίες τους και ζητήθηκαν μουσουλμάνοι μάρτυρες. Ακόμη και αν το χωριό από το οποίο έχουν κλαπεί τα γελάδια είναι αποκλειστικά χωριό ραγιάδων, ο δικαστής θα επιμείνει και τότε στην παρουσίαση μουσουλμάνων μαρτύρων, και αν ο ενάγων δεν επιλέξει να χάσει την περιουσία του, είναι υποχρεωμένος να δωροδοκήσει μερικούς Τούρκους ή μουσουλμάνους τσιγγάνους.

Κανένα σημείο σε ολόκληρο το ιραντέ δεν θα αντιμετωπίσει τέτοια αντίθεση, όπως αυτή η αντικατάσταση σε ορισμένες περιπτώσεις του ιερού νόμου από τον αστικό. Αμφιβάλλω αν τα μέλη των ουλεμάδων, στην πράξη, θα τη δεχτούν ποτέ πλήρως, καθώς θεωρούν ότι αυτή η καινοτομία αποτελεί θεμελιώδη αλλοίωση ενός συστήματος το οποίο, σύμφωνα με τις απόψεις τους, είναι αμετάβλητο όσο υπάρχει ο ισλαμισμός, ενώ αποτελεί επίσης πραγματική άρνηση της θρησκείας τους.

Η αποστροφή από την πλευρά των ναΐμπ και των καδή για την εφαρμογή του αστικού δικαίου έχει σημειωθεί πολύ πιο έντονα μετά τη δημοσίευση αυτού του ιραντέ απ’ ό,τι πριν, αν και οι ίδιες εντολές είχαν ληφθεί πολύ καιρό πριν, αλλά όπως τώρα έχουν δημοσιευτεί πιο επίσημα και έγκυρα, η δράση των ουλεμάδων φαίνεται να παίρνει τη μορφή οριστικής διαμαρτυρίας, η οποία όμως δεν είναι τόσο ισχυρή και εμφανίζεται απλώς σε παθητική αντίσταση. [σελ. 410-11]

FO 424/40 (Αριθ. 49. Προξενικό. Συνημμένο Αρ. 806, απόσπασμα)
Μπρόφι προς Φράνσις, Κωνσταντινούπολη

Τζιχάντ και δουλεία στο Σουδάν του 19ου αιώνα

Πριν από μερικά χρόνια, ποσότητες σκλάβων στάλθηκαν από την Αβησσυνία από τον Αμπού Άνγκα και από τη Φασόντα από τον Ζέκι Τουμάλ,¹⁸καθώς και από το Νταρφούρ και την οροσειρά Νούμπα από τον Οσμάν Ουάντ Αντάμ,¹⁹ και γενικά πωλήθηκαν με δημόσιο πλειστηριασμό προς όφελος του Μπέιτ ελ Μαλ²⁰ ή του ιδιωτικού ταμείου του Χαλίφα.²¹ Η μεταφορά σκλάβων συνεχίζεται με την ίδια απαίσια και άκαρδη σκληρότητα που χαρακτηρίζει τη σύλληψή τους. Από τους χιλιάδες χριστιανούς της Αβησσυνίας που άρπαξε ο Αμπού Άνγκα, η πλειοψηφία ήσαν γυναίκες και παιδιά. Και κάτω από τον σκληρό βούρδουλα του μαστιγίου αναγκάζονταν να βαδίσουν με τα πόδια ολόκληρη την απόσταση από την Αβησσυνία μέχρι το Ομντουρμάν [απέναντι από το Χαρτούμ]. Αποσπασμένοι από τις οικογένειές τους, εφοδιαζόμενοι με ελάχιστη τροφή για να κρατήσει το σώμα και την ψυχή μαζί, ξυπόλυτοι και σχεδόν γυμνοί, οδηγούνταν στη χώρα σαν κοπάδια γελαδιών. Ο μεγαλύτερος αριθμός από αυτούς χανόταν στον δρόμο. Και εκείνοι που έφταναν στο Ομντουρμάν βρίσκονταν σε τόσο αξιοθρήνητη κατάσταση, που δύσκολα μπορούσαν να βρεθούν αγοραστές για αυτούς, ενώ πολλοί παραχωρούνταν δωρεάν από τον Χαλίφα. Μετά την ήττα των Σιλούκ, ο Ζέκι Τουμάλ συγκέντρωσε χιλιάδες από αυτά τα άθλια πλάσματα στις μικρές μαούνες που χρησιμοποιούνταν για τη μεταφορά των στρατευμάτων του και τα έστειλε στο Ομντουρμάν. Εκατοντάδες πέθαναν από ασφυξία και συνωστισμό στο ταξίδι. Και με την άφιξη όσων απέμειναν, ο Χαλίφα οικειοποιήθηκε τους περισσότερους νεαρούς άνδρες ως νεοσύλλεκτους για τη σωματοφυλακή του, ενώ οι γυναίκες και τα νεαρά κορίτσια πωλήθηκαν σε δημόσιο πλειστηριασμό, ο οποίος διήρκεσε αρκετές ημέρες. Πεινασμένα, και σε πολλές περιπτώσεις γυμνά, αυτά τα άτυχα πλάσματα ξάπλωναν μαζί στριμωγμένα μπροστά στο Μπέιτ ελ Μαλ. Για φαγητό, τους δινόταν μια εντελώς ανεπαρκής ποσότητα άψητου ντούρα [καλαμποκιού]. Εκατοντάδες αρρώστησαν και για αυτούς τους φτωχούς άθλιους ήταν επίσης αδύνατο να βρεθούν αγοραστές. Έσερναν κουρασμένοι τα αδύναμα κορμιά τους στην όχθη του ποταμού, όπου και πέθαιναν. Και καθώς κανένας δεν έκανε τον κόπο να τα θάψει, τα πτώματα σπρώνονταν στο ποτάμι και παρασύρονταν.

Αλλά χειρότερη μοίρα από αυτήν συνέβη στους σκλάβους που είχαν την ατυχία να σταλούν από το Νταρφούρ κατά μήκος των μεγάλων εκτάσεων της άνυδρης ερήμου, που βρίσκονται μεταξύ αυτής της επαρχίας και του Ομντουρμάν. Αυτά τα δύστυχα πλάσματα οδηγούνταν ανελέητα μέρα και νύχτα. Θα μου ήταν αδύνατο να περιγράψω εδώ τα αποτρόπαια μέτρα που έπαιρναν αυτοί οι βάναυσοι οδηγοί σκλάβων για να εξαναγκάσουν τη λεία τους προς τον προορισμό της. Όταν οι φτωχοί άθλιοι δεν μπορούσαν να προχωρήσουν πιο πέρα, κόβονταν τα αυτιά τους ως απόδειξη προς τον ιδιοκτήτη ότι η περιουσία του είχε πεθάνει στον δρόμο. Μερικοί φίλοι μου, μου είπαν ότι σε μια περίπτωση είχαν βρει μια άτυχη γυναίκα, της οποίας είχαν κόψει τα αυτιά, αλλά ήταν ακόμη ζωντανή. Την λυπήθηκαν και την έφεραν στο Ελ Φασέρ, όπου τελικά συνήλθε, ενώ τα αυτιά της είχαν εκτεθεί δεόντως στο Ομντουρμάν ως απόδειξη του θανάτου της.

Εσχάτως κανένα μεγάλο καραβάνι σκλάβων δεν έφτασε στο Ομντουρμάν, επειδή η πλειοψηφία των δουλοπαραγωγικών περιοχών, όπως το Νταρφούρ, έχουν ερημωθεί ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, οι φυλές, όπως οι Τάμα, Μασσαλίτ κ.λπ., έχουν αποτινάξει την υποταγή τους στον Χαλίφα. Όμως εξακολουθούν να έρχονται αποστολές από το Ρεγκάφ, αλλά λόγω του μεγάλου και κουραστικού ταξιδιού, ένας αριθμός από αυτές χάνεται στον δρόμο. Καθώς ο εφοδιασμός από το Γκαλαμπάτ, το Κορντοφάν και το Νταρφούρ έχει μειωθεί σημαντικά, ο Χαλίφα επιτρέπει τώρα στους εμίρηδες να πωλούν σκλάβους στους πλανόδιους Γκελλαμπάς.²² Και οι τελευταίοι είναι υποχρεωμένοι να υπογράφουν ένα χαρτί, που να δίνει περιγραφή της αγοράς τους και το ποσό που καταβλήθηκε. Επιτρέπεται να μεταπωλούν με τους ίδιους όρους.

Υπάρχει φυσικά καθημερινή πώληση σκλάβων στο Ομντουρμάν, αλλά η αγορά ανδρών σκλάβων απαγορεύεται, καθώς θεωρούνται ως μονοπώλιο του Χαλίφα και γενικά μετατρέπονται σε στρατιώτες. Όποιος επιθυμεί να διαθέσει έναν άνδρα σκλάβο, πρέπει να τον στείλει στο Μπέιτ ελ Μαλ, όπου πληρώνεται γι’ αυτόν καθαρά ονομαστικό τίμημα. Και τότε, αν είναι πιθανό να γίνει καλός στρατιώτης, στρατολογείται για τους μουλαζεμίν, αλλά αν είναι ακατάλληλος, στέλνεται να εργαστεί ως εργάτης στα χωράφια του κυρίου του. Η πώληση γυναικών και κοριτσιών επιτρέπεται παντού, με την προϋπόθεση ότι πρέπει να υπογραφεί ένα χαρτί από δύο μάρτυρες της πώλησης, ο ένας εκ των οποίων, αν είναι δυνατόν, πρέπει να είναι καδής, πιστοποιώντας ότι η σκλάβα που πωλήθηκε αποτελούσε πραγματική ιδιοκτησία του πωλητή. Αυτό το σύστημα τέθηκε σε ισχύ επειδή σκλάβοι συχνά έφευγαν από τους κυρίους τους, πιάνονταν και πωλούνταν από άλλα άτομα ως δική τους ιδιοκτησία, και έτσι η κλοπή σκλάβων ήταν πολύ συνηθισμένη πρακτική στο Ομντουρμάν. Συχνά παρασύρονταν σε σπίτια άλλων ανθρώπων ή τους παρακινούσαν κρυφά να εγκαταλείψουν τα χωράφια, ύστερα τους έδεναν με αλυσίδες και τους μετέφεραν σε μακρινά μέρη της χώρας, όπου πωλούνταν σε πολύ χαμηλές τιμές. Σύμφωνα με τον μωαμεθανικό νόμο, οι σκλάβοι δεν μπορούν να είναι μάρτυρες. Και γνωρίζοντας καλά την κατώτερη θέση τους, αυτά τα κλεμμένα πλάσματα, εφόσον αντιμετωπίζονται με ευγένεια, δεν είναι δυσαρεστημένα με την κατάστασή τους.

Στo Σκλαβοπάζαρο. Ομντουρμάν, Σουδάν
Slatin (1896), σελ. 558

Στο ίδιο το Ομντουρμάν, σε ανοιχτό χώρο σε μικρή απόσταση νοτιοανατολικά του Μπέιτ ελ Μαλ, βρίσκεται ένα σπίτι χτισμένο πρόχειρα με τούβλα από λάσπη, το οποίο είναι γνωστό ως Σουκ ερ Ρεκίκ (αγορά σκλάβων). Με πρόσχημα ότι ήθελα να αγοράσω ή να ανταλλάξω σκλάβους, έλαβα αρκετές φορές την άδεια του Χαλίφα να το επισκεφτώ και βρήκα άφθονη ευκαιρία να παρακολουθήσω στενά τη διεξαγωγή της επιχείρησης.

Η αγορά σκλάβων στο Ομντουρμάν

Εδώ μαζεύονται επαγγελματίες δουλεμπόροι για να προσφέρουν τα προϊόντα τους προς πώληση. Γύρω από τους τοίχους του σπιτιού πολλές γυναίκες και κορίτσια στέκονται ή κάθονται. Ποικίλουν, από τις ετοιμόρροπες και γερασμένες μισοντυμένες σκλάβες της εργατικής τάξης, μέχρι την αληθινά στολισμένη σούρια (παλλακίδα). Και καθώς το εμπόριο αντιμετωπίζεται ως απόλυτα φυσική και νόμιμη επιχείρηση, αυτές που διατίθενται προς πώληση εξετάζονται προσεκτικά από το κεφάλι μέχρι τα νύχια, χωρίς τον ελάχιστο περιορισμό, σαν να ήσαν ζώα. Το στόμα ανοίγεται, για να δουν αν τα δόντια είναι σε καλή κατάσταση. Το πάνω μέρος του σώματος και η πλάτη ξεγυμνώνονται. Και τα χέρια εξετάζονται προσεκτικά. Ύστερα τους λένε να κάνουν μερικά βήματα προς τα πίσω ή προς τα εμπρός, προκειμένου να εξεταστούν οι κινήσεις και το βάδισμά τους. Τους βάζουν μια σειρά ερωτήσεων, για να εξετάσουν τις γνώσεις τους στα αραβικά. Μάλιστα πρέπει να υποβληθούν σε οποιαδήποτε εξέταση επιθυμεί να κάνει ο υποψήφιος αγοραστής. Οι σούρια, φυσικά, διαφέρουν σημαντικά στην τιμή. Αλλά το όλο θέμα αντιμετωπίζεται από τις σκλάβες χωρίς την παραμικρή ανησυχία. [σελ. 554-57]

Ρούντολφ Κ. Σλάτιν

Το αρμενικό ζήτημα

Οι σφαγές του 1894-1896

[…] Η αποδοχή ενός προγράμματος μεταρρυθμίσεων ήταν το μήνυμα για νέες σφαγές στην Ασία. Σύμφωνα με τα πιο αξιόπιστα έγγραφα, ο ελάχιστος αριθμός θυμάτων κατά τους τελευταίους τρεις μήνες του 1895 ήταν τριάντα χιλιάδες, και ακόμη και αυτός ο αριθμός δεν λαμβάνει υπόψη τις σφαγές που έγιναν έξω από τις περιοχές όπου ζούσαν πρόξενοι. Η πιο μετριοπαθής εκτίμηση για τα έτη 1894, 1895 και 1896, είναι διακόσιες πενήντα χιλιάδες δολοφονημένοι. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων, αν όχι σε όλες, έχει αποδειχθεί με βεβαιότητα σύμπραξη μεταξύ των τουρκικών αρχών και των στρατιωτών. Μήπως είμαστε εδώ μάρτυρες ξαφνικού ξεσπάσματος μιας άγριας περίπτωσης φανατισμού; Κάθε άλλο! Όλα δείχνουν ότι υπήρχε μεθοδικό σχέδιο για την εξόντωση των Αρμενίων και εφαρμόστηκε εν ψυχρώ. Η ιστορία δεν έχει καταγράψει παρόμοιο έγκλημα από τον 16ο αιώνα. Κάθε περιοχή που κατοικούνταν από Αρμένιους ήταν βουτηγμένη στο αίμα: σφαγές, βασανιστήρια, ανείπωτες θηριωδίες, βεβηλώσεις εκκλησιών, εξαναγκασμένοι εξισλαμισμοί, αυτά βλέπουμε εδώ και τρεις μήνες. Στο Ντιγιάρμπακιρ, η σφαγή διήρκεσε τρεις ημέρες, ξεκινώντας κάθε πρωί με σήμα που δινόταν πάνω από τους μιναρέδες. Υπήρχαν άθλιοι οι οποίοι, αφού είχαν ακρωτηριαστεί, υποχρεώνονταν να φάνε τη δική τους σάρκα. Σε άλλους, καθισμένους και αλυσοδεμένους, έβαζαν τα παιδιά τους στην αγκαλιά τους και τα έκοβα σε φέτες. Υπήρχαν τρεις χιλιάδες νεκροί. Στην περιοχή κάηκαν εκατόν είκοσι χωριά με εντολή της κυβέρνησης. Το Ερζερούμ ήταν επίσης σκηνή ακατονόμαστων αγριοτήτων. Οι σφαγές άρχισαν στο παλάτι του κυβερνήτη και προκάλεσαν τρεις χιλιάδες θύματα. Οι στρατιώτες διασκέδαζαν γδέρνοντας Αρμένιους, τους οποίους κρεμούσαν σαν πρόβατα σε κρεοπωλείο. Άλλους τους έλουζαν με βενζίνη και τους έκαιγαν. Ούτε τα παιδιά δεν γλίτωναν. Ο ανώτατος αυτοκρατορικός επίτροπος Σακίρ Πασάς, δεν απέτρεψε τίποτε <18 Οκτωβρίου>. Στη Μους, το Μπιτλίς, το Βαν, το Χαρπούτ, τη Σίβας, την Καισάρεια [Καϊσερί, Ανατολία], τη Μαλάτεια, κ.λπ. τα ίδια φρικτά συνέβησαν, ακολουθούμενα φυσιολογικά από ακραία δυστυχία, η οποία με τη σειρά της προκαλούσε το ένα θύμα μετά το άλλο. […]

Όχι μόνο κανένας από τους δολοφόνους του 1895 δεν τιμωρήθηκε, αλλά ιδρύθηκε έκτακτο δικαστήριο για να κρίνει τους Αρμένιους που κατηγορούνταν για συνωμοσία. Μεγάλος αριθμός, συμπεριλαμβανομένων ιερέων, καταδικάστηκαν σε θανατική ποινή ή φυλάκιση. Ταυτόχρονα ο σουλτάνος, βλέποντας παντού συνωμοσία, επέτρεψε ή έλαβε αυστηρά μέτρα εναντίον των Νεότουρκων και των σοφτά [θεολόγων]. Πολλών από αυτούς έκοψαν τον λαιμό ή τους έπνιξαν. Πολλοί εξαφανίστηκαν μυστηριωδώς.

Τον περασμένο Αύγουστο [1895] οι Αρμένιοι ετοίμασαν σχέδιο για την κατάληψη πολλών σημαντικών σημείων στην Κωνσταντινούπολη. Κατόρθωσαν μόνο να καταλάβουν την Οθωμανική Τράπεζα, απ’ όπου διέφυγαν ζωντανοί μόνο χάρη στην παρέμβαση των [ευρωπαϊκών] πρεσβειών. Γενική σφαγή έβαψε αμέσως την πρωτεύουσα με αίμα <26 Αυγούστου>. […] Δεν αποτελεί υπερβολή να εκτιμηθεί ο αριθμός των θυμάτων σε έξι χιλιάδες, πολλά από τα οποία σκοτώθηκαν εν ψυχρώ μετά τη σύλληψή τους. Στο Χας-Κιόι, κεντρική συνοικία της Κωνσταντινούπολης που κατοικείται από Αρμένιους, απέμειναν είκοσι άνδρες από πεντακόσιους. Οι γυναίκες τρελάθηκαν από το φόβο και τη φρίκη. Στους δρόμους κυλούσε αίμα. Εκατοντάδες πτώματα ρίχτηκαν στον Βόσπορο. Μουσουλμάνοι, ακόμη και ο ιμάμης του τζαμιού του Εγιούπ, προστάτευαν και έσωζαν χριστιανούς! Λέγεται τώρα στην Κωνσταντινούπολη: «Ο Άρχοντας επέτρεψε να σκοτωθούν Αρμένιοι». […]

Την εποχή του Συνεδρίου του Βερολίνου (1878) οι Αρμένιοι παρέδωσαν κρυφά στους εκπροσώπους των Δυνάμεων ένα υπόμνημα, που περιλάμβανε τις επιδιώξεις και τα παράπονά τους. Έλεγε:

«Αφήνοντας στην άκρη όλα όσα συνιστούν και προστατεύουν την πολιτική ισότητα, μια μουσουλμανική αρχή δεν θα μπορούσε να αναγνωρίσει και να εφαρμόσει δύο πράγματα χωρίς να διαψεύδει τη θρησκεία της: την ελευθερία της συνείδησης και την ισότιμη δικαιοσύνη, αυτές τις δύο βασικές λειτουργίες κάθε κυβέρνησης. Ελευθερία συνείδησης στην Τουρκία δεν σημαίνει τίποτε περισσότερο από την ελευθερία του χριστιανού να γίνει μουσουλμάνος. Μια μουσουλμανική αρχή δεν θα ανεχτεί ποτέ, και δεν ανέχτηκε ποτέ, τη μεταστροφή στον Χριστιανισμό από ένα μουσουλμάνο, ούτε καν από χριστιανό που κάποια στιγμή είχε γίνει μουσουλμάνος. Δεν είναι δυνατόν να αναφέρουμε ούτε ένα παράδειγμα τέτοιας μετατροπής που να έγινε ανεκτή. Η αρχή της ελευθερίας της συνείδησης ισχύει μόνο για τις διαφορετικές χριστιανικές εκκλησίες στις μεταξύ τους σχέσεις. Το ίδιο ισχύει και για την ισότιμη δικαιοσύνη. Εκτός από τους νόμους που αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της, η θρησκεία δεν ασκεί καμία επιρροή στην απονομή δικαιοσύνης όταν αφορά χριστιανούς μεταξύ τους. Αλλά ο μουσουλμάνος που αδικεί έναν χριστιανό θα είναι πάντοτε προνομιούχος ενώπιον της δικαιοσύνης, η οποία αναγνωρίζει και θα αναγνωρίζει μόνο τη μαρτυρία μουσουλμάνων». [σελ. 981-83]

“Les affaires armeniennes”,
Revue encyclopedique (Παρίσι, 1896)

Δύο αφηγήσεις αυτοπτών μαρτύρων για τους Αρμένιους κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο

Παλαιστίνη, 1915

[…] Ήταν κάτι παραπάνω από αποδεδειγμένο (με δική τους παραδοχή!) ότι οι Γερμανοί ήσαν εκείνοι που «οργάνωσαν» τον έλεγχο και τη «διόρθωση» των Αρμενίων. Ωστόσο αυτοί οι αγγελιοφόροι από την κόλαση, που ισχυρίζονται ότι είναι ανώτεροι από τους άλλους σε πολλά πράγματα, περιγράφουν επίσης τους εαυτούς τους ως «καλύτερους χριστιανούς» από όλους τους άλλους (όντως απολαμβάνω τον τρόπο γραφής του Βίλελμ…).²³ Τώρα οι Τούρκοι έχουν υποσχεθεί ότι μόνο 500.000 από τους 2.500.000 Αρμένιους που ζουν στην αυτοκρατορία θα απομείνουν στο τέλος του πολέμου. Όσον αφορά αυτές τις υποσχέσεις, να έχετε πίστη στους Τούρκους. Βρίσκονται στον δρόμο για να κρατήσουν το λόγο τους.

Στους δρόμους μας [στην Παλαιστίνη], βλέπει κανείς σειρές νέων και ηλικιωμένων ανδρών που ασχολούνται με καταναγκαστική εργασία. Από καιρό σε καιρό κάποιος αρκετά άρρωστος μεταφέρεται στους ώμους ενός εξυπηρετικού συντρόφου του στην ατυχία. Μερικές φορές κάποιος είναι ξαπλωμένος στον δρόμο, του οποίου τα δεινά σύντομα θα πάψουν.

Και όχι μόνο. Αυτοί οι άθλιοι καταδιώκονται κατά μήκος της [σιδηροδρομικής] γραμμής του Χετζάζ: γέροι, γριές, παιδιά. Μερικές φορές τους επιτρέπουν να κατασκηνώσουν. Ούτε ψωμί, ούτε ρούχα, ούτε ένα [κομμάτι] πανί στο κεφάλι τους [ως προστασία] απέναντι στον ήλιο ή το κρύο, ούτε εργαλείο για να δουλέψουν. Όμως αυτοί οι άθλιοι έχουν μερικές φορές το θάρρος να ρωτούν: Θα σταματήσουμε επιτέλους εδώ; Η απάντηση είναι πάντοτε: «Δεν είναι γνωστό!» και το χειρότερο βασανιστήριο προστίθεται σε όλα τα άλλα: το βασανιστήριο της αβεβαιότητας. Σε πολλά μέρη απαγορεύεται να δίνουν ελεημοσύνη σε αυτόν τον άτυχο λαό.

Και όχι μόνο. Ξέρετε τι έγινε με τα νεαρά κορίτσια και τις νέες γυναίκες; Ναι, μόλις διαβάσατε την ερώτησή μου, εσείς, που γνωρίζετε το Ισλάμ, μαντέψατε. Ωστόσο αυτό δεν θα με σταματήσει να σας λέω: ΠΟΥΛΗΘΗΚΑΝ! Ναι, ναι: πωλείται κάθε κορίτσι από την ηλικία των επτά ή οκτώ ετών και πάνω. Δεν είναι ακριβά. Παρόλο που είναι δύσκολο να ταΐσουν ακόμη και τα ζώα σε αυτήν τη λιμοκτονούσα χώρα, βρέθηκαν μεταξύ των «πιστών» πλειοδότες, έτοιμοι να πληρώσουν από πέντε έως εκατό φράγκα για ένα κομμάτι λευκής σάρκας. Μην παρηγορείτε τον εαυτό σας με την ιδέα ότι αναφέρω κουτσομπολιά! Μάταιη παρηγοριά! Πρόκειται για πράγματα που έχουν ιδωθεί, έχουν μάρτυρες, έχουν αποδειχθεί, είναι επίσημα! Πολύ μικρά κορίτσια αποσπασμένα από τις μητέρες τους, νεαρές νύφες παρμένες από τους συζύγους τους, νεαρά κορίτσια «καφίρ» [απίστων] γίνονται σκλάβες της ακολασίας των «πιστών»! Τα παιδιά μιας φυλής μαρτύρων, μιας φυλής που θεωρείται σωματικά όμορφη και που έχει αναμφισβήτητα οξεία υπεροχή στην ευφυΐα. […]

Όσο για μένα, δεν έχω πια δόντια να τρίζω. Ποιος έχει τώρα σειρά; Γιατί ήρθα στη δική μου χώρα, στο ιερότερο έδαφος, στον δρόμο από την Ιερουσαλήμ, και αναρωτήθηκα αν βρισκόμασταν στο 1915 ή στις ημέρες του Τίτου και του Ναβουχοδονόσορα. Γιατί εγώ, ένας Εβραίος, ξέχασα ότι ήμουν Εβραίος —είναι πολύ δύσκολο να ξεχνάς αυτό το «προνόμιο»!— και αναρωτήθηκα αν είχα το δικαίωμα να κλαίω μόνο για τη θλίψη του δικού μου έθνους και αν ο Ιερεμίας [8: 21] δεν έχυνε τα από αίμα δάκρυά του και για τους Αρμένιους!

Και, τέλος, καθώς οι χριστιανοί —κάποιοι από τους οποίους μερικές φορές ισχυρίζονται ότι έχουν το μονοπώλιο έργων Αγάπης, Φιλανθρωπίας και Αλληλεγγύης— σιωπούν, υπάρχει και πάλι ανάγκη για έναν γιο της Παλαιάς Φυλής που αψηφά τον Πόνο, υπερνικά τα Βασανιστήρια ή αρνείται τον Θάνατο, ο οποίος εδώ και είκοσι αιώνες μας προσφέρεται συχνότερα απ’ όσο είναι το μερίδιό μας. Θα χρειαζόταν μια σταγόνα αίματος από τους Πατριάρχες και από τον Μωυσή, από τους Μακκαβαίους της άνυδρης Ιουδαίας ή από τον Ιησού τον ονειροπόλο δίπλα στη γαλάζια λίμνη της γλυκιάς Γαλιλαίας και από τον Μπαρ Κόχμπα. Θα χρειαζόταν μια σταγόνα αίματος που είχε ξεφύγει από τη σφαγή, για να σηκωθεί και να πει: Κοίτα, εσύ που αρνείσαι να ανοίξεις τα μάτια σου! Άκου, εσύ που τα αυτιά σου αρνούνται να ακούσουν! Τι κάνατε με τα μυστικά της Αγάπης και της Φιλανθρωπίας που σας εμπιστεύτηκαν; Ποιον σκοπό εξυπηρέτησαν τα ποτάμια του χυμένου αίματός μας ; Τι κάνετε στη Ζωή με τα επιβλητικά σας λόγια;

Και ενώ σε απόσταση νυχτερινού ταξιδιού από εδώ χιλιάδες και χιλιάδες Άγγλοι, Καναδοί και Αυστραλοί —όλοι εθελοντές που έχουν έρθει να πολεμήσουν — παραμένουν αδρανείς, μερικά αραβικά σκυλιά και τουρκικές ύαινες κυλιούνται σε ένα οστεοφυλάκιο που δημιουργούν και συντηρούν. Και να ξέρεις ότι μαστίγια θα αρκούσαν για να διώξουν όλην αυτή την ανανδρία. Αλίμονο! Τι βασανιστήριο να είσαι ανίσχυρος και αφοπλισμένος.

Οι γενναίοι στρατιώτες που θα ξεσήκωναν ένα Αλληλούια απελευθέρωσης και χαράς δεν έρχονται… Θα έρθει όμως αύριο ένας αξιωματούχος και θα μας διδάξει ότι το τζαμί «Χασάν» της Γιάφα είναι ιερό και απεριόριστα σεβαστό επειδή … ένας ληστής το έκτισε με πέτρες από κλεμμένα σπίτια και ότι κάποιος μουσουλμάνος που φοράει ένα άψογα λευκό «λαφέχ» [φόρεμα] είναι άξιος σεβασμού και τιμής, επειδή κρατάει καλά φυλακισμένες στο χαρέμι του δύο Αρμένιες, που αγοράστηκαν «φθηνά», ή, για να χρησιμοποιήσουμε τα λόγια της Αγίας Γραφής, «για ένα ζευγάρι παπούτσια».

Συγχωρήστε αυτόν τον τόνο, υπολοχαγέ! Οι ρίζες του παρελθόντος μου βρίσκονται σε αυτή τη χώρα, τα όνειρά μου και για το μέλλον επίσης. […] Έχω όλη μου την καρδιά εδώ και αιμορραγεί και κλαίει, συγχωρέστε με.

Και ενώ οι καταραμένοι Γερμανοί κατακλύζουν τον κόσμο με τα τυπωμένα ψέματά τους και η προδοσία τους ενσωματώνεται σε ομολογίες πίστης […], γιατί σιωπάτε; Η σιωπηλή περιφρόνηση και η δυσπιστία είναι ωραία, δεν είπε όμως ο Εκκλησιαστής «Ώρα για σιωπή και ώρα για λόγο»; […] Ειδικότερα, από τους έντιμους άνθρωπους γιατί δεν μιλάει κανείς; Μήπως πρέπει να το κάνει και πάλι ένας νεαρός, επαναστάτης Εβραίος; […]

Απόσπασμα από έκθεση στα γαλλικά “PRO ARMENIA” (Αθλίτ, 22 Νοεμβρίου 1915) του Αβεσσαλώμ Φάινμπεργκ²⁴ προς τον υπολοχαγό Κ. Z. Γούλεϊ, Βρετανό ναυτικό αξιωματικό στο Πορτ Σάιντ της Αιγύπτου.

Ιράκ, 1915-1917

Επιστολές στα γαλλικά από τον Ντ. Σασσόν, διευθυντή του σχολείου αγοριών Alliance Israélite Universelle στη Μοσούλη, προς τον πρόεδρο της AIU στο Παρίσι

Κωνσταντινούπολη, 3 Απριλίου 1919

[…] Καθώς συλλογίζομαι, προκειμένου να συντονίσω τις ιδέες μου και να σας περιγράψω με κάποια ακρίβεια την κατάσταση της Μοσούλης κατά τη διάρκεια αυτού του πολέμου, με κυριεύει αίσθημα ασθένειας και αμηχανίας. Γιατί διαπιστώνω ότι η πένα είναι πολύ ατελές όργανο για να μεταφέρει αληθινά όλες τις φρίκες που έχω δει, όλες τις εικόνες που σήμερα γεμίζουν το μυαλό μου.

Όταν θυμάμαι ξανά, μόνο λίγους μήνες μετά, τις οδυνηρές σκηνές που έχουμε δει. Όταν σκέφτομαι εκείνο το πλήθος των ισχνών, χωρίς σάρκα φαντασμάτων, τα πρόσωπά τους άσπρα σαν πτώματα, που ξεφυτρώνουν στους δρόμους και στην ύπαιθρο αναζητώντας ένα κουφάρι ή μερικά βότανα για να ξεγελάσουν την πείνα τους. Όταν σκέφτομαι άλλους, με τα μέλη και τα μάγουλα φουσκωμένα με αέρα, που ήρθαν να ζητήσουν ελεημοσύνη, καταρρέοντας από την εξάντληση στο κατώφλι μου, φτάνω στο σημείο να αμφιβάλλω για τον εαυτό μου. Ήταν εφιάλτης; Ποια πένα, ποιες λέξεις θα μπορούσαν ποτέ να περιγράψουν τη δυστυχία, την αγωνία της Μοσούλης το 1918; Ποια λόγια θα μπορούσαν να μεταφέρουν το κακό θέαμα των κεφαλιών εκείνων των παιδιών, που είχαν κοπεί από το σώμα τους και παρέλαυναν στους δρόμους για να καλέσουν τις μητέρες που έκλαιγαν να αναγνωρίσουν τα κλεμμένα παιδιά τους, κλεμμένα στον δρόμο από άγριους πειναλέους, για τους οποίους αυτή ήταν η τελευταία λύση; Όσο απίθανο κι αν φαίνεται, είναι —αν δεν ονειρεύομαι ακόμη— κάτι που έχω δει, μια πραγματικότητα που βίωσα. [σελ. 1]

Ντ. Σασσόν, έκθεση αριθ. 4 (απόσπασμα) Αρχεία AIU, Ιράκ, I.C.2.

Κωνσταντινούπολη, 30 Απριλίου 1919

[…] Το 1915 είδε τη σφαγή των Αρμενίων. Το 1916 είδε —ω θεϊκή εκδίκηση— την έκρηξη τρομακτικής επιδημίας. Η άθλια αποσύνθεση αρμενικών πτωμάτων που βρέθηκαν εγκαταλειμμένα στα χωράφια, εκείνα που ρίχτηκαν ανόητα στα θρεπτικά νερά του Τίγρη, εξέπεμπαν εκδικητικά μικρόβια αμείλικτων ασθενειών οι οποίες, αλίμονο, θέρισαν έναν εντελώς αθώο πληθυσμό. Υπήρχε τυφοειδής πυρετός, ελονοσία, κίτρινος πυρετός, χολέρα. Η αδιάκοπη έξοδος των εκτοπισμένων και των μεταναστών έφερε μαζί της εξανθηματικό τύφο, την πιο φοβερή από τις συμφορές, που αποδεκάτισε τον πληθυσμό και ο οποίος δυστυχώς διεκδίκησε τεράστιο και σκληρό φόρο υποτέλειας από τους ομοθρήσκους μας. Ω! Τι θλιβερό Πάσχα ήταν εκείνη τη χρονιά! Βρήκε τη συνοικία μας στο πένθος και σχεδόν κάθε οικογένεια να κλαίει στον τάφο ενός νεκρού ή στο προσκέφαλο κάποιου που βασανιζόταν. [σελ. 2-3]

Ντ. Σασσόν, έκθεση αρ. 5 (απόσπασμα) Αρχεία AIU, Ιράκ I.C.2.

Κωνσταντινούπολη, 20 Ιουλίου 1919

[…] Τελικά το 1917, μετά την πτώση της Βαγδάτης, μερικοί νεαροί χριστιανοί προσέφυγαν σε μένα για την οργάνωση μιας συλλογής για λογαριασμό των άθλιων Αρμενίων που εκτοπίστηκαν στην πόλη μας. Αυτή η άτυχη μάζα, που είχε ξεφύγει ως εκ θαύματος από τα μαχαίρια των εκτελεστών και από τους κόπους αναγκαστικής πορείας πολλών μηνών, στριμωχνόταν στους δρόμους μας, λεία των πόνων της πείνας και καταδικασμένη στη φρίκη του πιο αποτρόπαιου διωγμού. Μερικοί από αυτούς —γυναίκες και παιδιά καλών οικογενειών, με εκλεπτυσμένη εκπαίδευση— είχαν λίγες αποταμιεύσεις σε τοπικές τράπεζες. Αλλά μια σκληρή διαταγή είχε απαγορεύσει σε όλα αυτά τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα να κάνουν πληρωμές στους εκτοπισμένους από τα κεφάλαια που κατείχαν για αυτούς. Φαινόταν η κυβέρνηση, μη έχοντας μπορέσει να τους εξοντώσει όλους με φωτιά και σπαθί, σαν να ήθελε να τους εξαλείψει με την πείνα και τις ασθένειες.

Για μήνες παρακολουθούσαμε, ανίσχυροι και στενοχωρημένοι, να φτάνουν αυτές οι χωρίς τέλος φάλαγγες γυναικών και παιδιών, αδυνατισμένων, εξαντλημένων, κίτρινων και αξιολύπητων, που θύμιζαν τους πιο φρικτούς διωγμούς στην περίοδο της Ιεράς Εξέτασης. Έφταναν με την ελπίδα επιτέλους να εγκατασταθούν κάπου, ευτυχισμένοι ωστόσο που είχαν ξεφύγει από τον θάνατο μέχρι τότε. Οι πατέρες, οι σύζυγοι, οι αδελφοί, οι γιοι τους —στην πραγματικότητα όλοι οι άνδρες των οικογενειών τους— είχαν σφαγιαστεί, είχαν σφαγεί μπροστά στα μάτια τους με αποτρόπαιη φινέτσα σκληρότητας. Και στον δρόμο για την εξορία, όλες εκείνες οι γυναίκες και τα παιδιά, που δεν μπορούσαν να ακολουθήσουν τη φάλαγγα, έπεφταν τρυπημένες από τις ξιφολόγχες της άγριας ορδής που ήταν επιφορτισμένη με τη συνοδεία τους. Τραβούσαν αρτιμελή κορίτσια και τα υπέβαλλαν στις πιο φρικτές και αηδιαστικές πράξεις. Ποτέ άλλοτε δεν εφαρμόστηκε η βαρβαρότητα με τόση σκληρότητα σε γυναίκες και παιδιά.

Οι επιζώντες με κουρέλια, αδυνατισμένοι, περισσότερο νεκροί παρά ζωντανοί, σέρνονταν οικτρά στους δρόμους μας. Βλέποντάς τους να περνούν, ήταν αδύνατο να πούμε με ακρίβεια αν αυτά τα φαντάσματα ήσαν γυμνά ή ντυμένα, αν αυτές οι φιγούρες ήσαν εκείνες ζώων ή ανθρώπινων όντων.

Ο αριθμός αυτών των απελαθέντων ανερχόταν μόνο στην πόλη μας σε περισσότερους από οκτώ χιλιάδες, αλλά λέγεται ότι παρόμοιος αριθμός δεν μπόρεσε να ακολουθήσει τη φάλαγγα και σκοτώθηκαν στον δρόμο. Και στην πραγματικότητα οι γύρω δρόμοι ήσαν σπαρμένοι με πτώματα. Ο Τίγρης ξέπλενε κάθε μέρα στις όχθες του πρησμένα αγνώριστα πτώματα. Φρίκη τρόμου! Απαγορευόταν να επηρεαστείς ή να δείξεις οίκτο. Αυτή ήταν μια ακόμη θανατική ποινή, αργή και επώδυνη, ακόμη πιο σκληρή από τις σφαγές με σπαθί και φωτιά στις οποίες είχαν υποκύψει οι άνδρες συμπατριώτες τους ή οι σύντροφοί τους στο ταξίδι. Και οι αρχές δεν πίστευαν ότι η παρουσία αυτού του άθλιου πλήθους, σε αυτές τις φρικτές συνθήκες, μπορούσε να αποτελέσει κίνδυνο για την πόλη. Ήθελαν άραγε να σκοτώσουν δύο πουλιά με μια πέτρα; Να καταργήσουν την αρμενική φυλή και να μειώσουν τον αριθμό των Αράβων με ανηθικότητα και επιδημίες;

Η σύζυγος ενός εμπόρου από το Χαρπούτ, ψηλή γυναίκα, ξανθιά και περίπου σαράντα ετών, είχε δει τον άντρα της, τον θείο της και τον δεκαεξάχρονο γιο της να πυροβολούνται μπροστά στα μάτια της. Η ίδια καταδικάστηκε να αφήσει πίσω της περιουσίες και υπάρχοντα και να πάρει τον δρόμο της εξορίας με τα δυο της παιδιά, τριών και οκτώ ετών. Ωστόσο, πριν ξεκινήσει για το ταξίδι, η άθλια γυναίκα έκαψε το πρόσωπό της και έκοψε το κάτω χείλος της και την άκρη της μύτης της. Στον δρόμο, η μεγαλύτερη κόρη της πετάχτηκε στο νερό, μη μπορώντας να ακολουθήσει τη φάλαγγα.

Σφαγμένοι Αρμένιοι σε χαντάκι (1915). Περιοχή Χαρπούτ, Τουρκία
Φωτογραφία: Αρμενικό Μουσείο, Ιερουσαλήμ

Ύστερα από πολλές προσπάθειες, αυτή τη γυναίκα την περιμάζεψε μια οικογένεια Χαλδαίων της Μοσούλης, η οποία είχε επαγγελματικές σχέσεις με τον σύζυγό της πριν από τον πόλεμο. Αυτή η γυναίκα μιλούσε γαλλικά. Έμαθα ότι μόνη της είχε παραμορφωθεί έτσι, ώστε να μην αναγκαστεί να χρησιμεύσει ως σκεύος ηδονής για τους εκτελεστές της. «Θα μπορούσα να αυτοκτονήσω», μου είπε μια μέρα, «αλλά οι δύο μικρές μου κόρες ήσαν ακόμη ζωντανές και δεν ήθελα να τις εγκαταλείψω. Και ύστερα», πρόσθεσε, «ανυπομονώ να δω το τέλος αυτού του πολέμου, θέλω να μάθω αν υπάρχει Θεός».

Λίγες ημέρες αργότερα ανακοινώθηκε η επίσκεψη του Υπουργού Πολέμου Ενβέρ Πασά. Προκειμένου να αποφευχθεί κάποιο αδέξιο περιστατικό, κάποια βίαιη πράξη που θα προέκυπτε από την απελπισία, συγκέντρωσαν τους εκτοπισμένους και τους χώρισαν σε δύο στρατόπεδα. Το ένα μαντρώθηκε σε κλειστό χώρο και το άλλο αναγκάστηκε να φύγει για τη Ντάιρ αλ-Ζουρ. Αυτή η άμοιρη γυναίκα έφυγε με τη δεύτερη ομάδα. Αργότερα έμαθα ότι είχε πεθάνει στον δρόμο. Φτωχή γυναίκα! Η μελανιασμένη της καρδιά δεν είχε τη χαρά να δει ότι Θεός υπάρχει και ότι η δικαιοσύνη του, για την οποία παρακαλούσε και την οποία ήθελε να δει, είχε τελικά αποκαλυφθεί.

Όπως και να έχει, προσπαθήσαμε να οργανώσουμε μια μικρή συνδρομή για λογαριασμό αυτών των φτωχών άθλιων. Αλλά η αστυνομία, έχοντας λάβει γνώση του θέματος, μας παρακολουθούσε στενά και με συνέλαβε, μαζί με άλλους, κάνοντας διεξοδική έρευνα στο σπίτι μου. Καθώς δεν βρήκαν τίποτε ύποπτο —και ύστερα από πολλές αιτήσεις ορισμένων επιφανών φίλων— αφέθηκα ελεύθερος αφού κρατήθηκα για δέκα ώρες, με επίσημες συστάσεις να μην ασχολούμαι άλλο με τέτοια θέματα. [σελ. 5-7]

Ντ. Σασσόν, αναφορά αρ. 10 (απόσπασμα), Αρχεία AIU, Ιράκ I.C.2.

Αρμένια κυρία από την Κωνσταντινούπολη (19ος αιώνας)
Χαρακτική: C. Maurand, από πίνακα του A. Proust
Le Tour du Monde, 2ο τρίμηνο 1863, σελ. 159

<-Έγγραφα: iii. Εξέγερση, νομαδισμός και ντίμμι-δουλεία

Παράρτημα Α: Μουσουλμάνοι ιστορικοί και θεολόγοι->