Εισαγωγή

Αυτό δεν είναι βιβλίο για το Ισλάμ. Δεν εξετάζει ούτε την επέκτασή του ούτε τον πολιτισμό του. Στόχος του είναι η μελέτη εκείνης της πλειάδας λαών που είχαν υποταχθεί από το Ισλάμ και ο καθορισμός, στο μέτρο του δυνατού, των σύνθετων διαδικασιών —τόσο ενδογενών όσο και εξωγενών— που επέφεραν τη σταδιακή εξαφάνισή τους. Πρόκειται για φαινόμενο διάλυσης, που τελικά δεν είναι καθόλου εξαιρετικό και αποτελεί αναπόσπαστο μέρος των εξελικτικών κύκλων των ανθρώπινων κοινωνιών.

Αυτοί οι ντίμμι λαοί —δηλαδή «προστατευόμενοι λαοί»— αντιπροσωπεύουν εκείνους τους πληθυσμούς, θεματοφύλακες γραπτών αποκαλύψεων, που κατακτήθηκαν από το Ισλάμ. Στο Ιράν και στη λεκάνη της Μεσογείου αυτοί οι πληθυσμοί περιέκλειαν ζωροαστρικούς, χριστιανούς και Εβραίους.

Χρησιμοποίησα για καθοδήγηση ευρύ φάσμα πηγών, που προέρχονται από αυτούς τους λαούς και συχνά είχαν το επιπλέον πλεονέκτημα ότι ήσαν σύγχρονες με τα περιγραφόμενα γεγονότα. Καθώς αυτές οι μαρτυρίες περιορίζονται σε ορισμένες περιοχές και περιόδους, η έλλειψη υλικού έχει, αναγκαστικά, καθορίσει τους τομείς σαφήνειας και σιωπής σε αυτή τη μελέτη.

Αυτό το έργο σχεδιάστηκε αρχικά ως νέα γαλλική έκδοση του Le Dhimmi,¹ βασισμένη στην αναθεωρημένη και σημαντικά διευρυμένη αγγλική έκδοση. Επομένως δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι εξακολουθεί να υπάρχει ομοιότητα, ιδιαίτερα στο κεφάλαιο 3 (κεφάλαιο 2 του The Dhimmi). Ωστόσο η αφθονία νέου υλικού έδωσε αφορμή για περαιτέρω αναλύσεις. Αποφασισμένη να διατηρήσω το βιβλίο σε διαχειρίσιμο μέγεθος, παρακινήθηκα να μειώσω σημαντικά το τμήμα που αφορά τους Εβραίους του Ισλάμ, το οποίο είχε καλυφθεί ευρέως στις προηγούμενες εκδόσεις μου. Ουσιώδη έγγραφα εμφανίζονται και στα δύο βιβλία.

Ενώ υπάρχουν πάρα πολλές μελέτες και εξειδικευμένα έργα για την ιστορία του ισλαμικού πολιτισμού, οι δημοσιεύσεις για τους νικημένους λαούς παραμένουν αποσπασματικές και περιορισμένες. Αυτό καθιστά ακόμη πιο πολύτιμα τα βιβλία που εξετάζουν την οργάνωση και την ιστορία εθνοθρησκευτικών ομάδων σύμφωνα με γεωγραφικά όρια και θρησκευτική καταγωγή. Το παρόν έργο δεν αποτελεί χρονολογική ανακεφαλαίωση της ιστορίας των διαφόρων λαών που υποτάχθηκαν από τους Άραβες, τους Τούρκους και τους Πέρσες. Αυτό το έργο πρέπει να αναληφθεί από ομάδα ιστορικών, που δεν θα είναι μόνο σε θέση να κατέχουν τα αραβικά, περσικά και τουρκικά, αλλά και τα ισπανικά, ελληνικά, εβραϊκά, συριακά, κοπτικά, αρμενικά, τις σλαβικές γλώσσες και τις διαλέκτους που μιλούσαν όλοι αυτοί οι πληθυσμοί οι οποίοι, κατά τη διάρκεια των αιώνων, αποτελούσαν τους υποταγμένους ντίμμι-. Αυτοί οι λαοί έχουν αφήσει άφθονα στοιχεία για το παρελθόν τους: χρονικά, αφηγήσεις, ποιήματα και άλλα έγγραφα. Με άλλα λόγια, θα ήταν αδύνατο για κάποιον να συμπεριλάβει, στον αναβρασμό και τις αντιφάσεις του, το σύνολο μιας ιστορίας που εκτείνεται σε τρεις ηπείρους.

Η έρευνά μου ακολουθεί θεματική δομή που υπαγορεύεται από την ευρεία έκταση του θέματος και την ακραία δυσκολία του. Παρά τα μειονεκτήματά της, αυτή η μέθοδος επιτρέπει σύνθεση των θεμάτων σε μακροπρόθεσμη προοπτική. Την ιδέα μιας γενικής αντιμετώπισης της ιστορίας των ντίμμι- ενέπνευσε η έρευνα του Σέρβου γεωγράφου και εθνολόγου Jovan Cvijic.² Στο δοκίμιό του για την «ανθρώπινη γεωγραφία», ο συγγραφέας καθορίζει την περιοχή της ισλαμικής επιρροής στα Βαλκάνια με τη βοήθεια πολλών χαρτών και εξετάζει τις παραλλαγές της σε σχέση με τη δημογραφία, τη φύση του εδάφους, τα κλίματα και το αστικό ή αγροτικό περιβάλλον. Η δική μου μελέτη προσπαθεί να αποκαλύψει το νομικό, κοινωνιολογικό και ιστορικό πλαίσιο που καθόρισε την εξέλιξη των ντίμμι λαών, αλλά, μη εξαντλώντας το υλικό, μόλις και μετά βίας σκιαγραφεί ένα περίγραμμα.

Είμαι υπόχρεη στον Μπασίρ Τζεμαγιέλ για τον όρο «ντίμμι-–δουλεία» (dhimmitude),³ τον οποίο ανέφερε σε δύο περιπτώσεις. Αυτή η λέξη δεν θα μπορούσε να εκφράσει καλύτερα το πραγματικό αντικείμενο της έρευνάς μου, που ξεκίνησε το 1971, για τις πολλαπλές και αντιφατικές πτυχές μιας ανθρώπινης εμπειρίας, την οποία υπέμειναν εκατομμύρια άτομα για αιώνες, μερικές φορές για περισσότερο από μια χιλιετία.>

Ο συγκεκριμένος κόσμος της ντίμμι-–δουλείας προέκυψε από τα έγγραφα, ενώ το ίδιο το βιβλίο —με τους θεματικούς προβληματισμούς, τα ορόσημα και τα στάδιά του— φτιάχτηκε σε σχέση και με τη βοήθεια των πηγών. Αν αυτές διαφέρουν κάπως ως προς τη χρονολόγηση —συχνά αμφίβολη— εντούτοις συμφωνούν σε βασικά σημεία. Όταν μάρτυρες, σε διαφορετικά πλαίσια και σε διαφορετικές περιόδους, περιγράφουν ορισμένα γεγονότα με βάση τις ειδικές διατάξεις νομικών-θεολόγων, όπως οι κανονισμοί σχετικά με το ντύσιμο, αυτά τα δεδομένα μπορούν να θεωρηθούν ως σταθερό στοιχείο στην κατάσταση των ντίμμι.

Προσέγγισα αυτό το θέμα ως αντικείμενο ιστορικής έρευνας και δεν θεώρησα αναγκαίο να καταφύγω σε απολογητικές διατυπώσεις ή ιστορικούς εξωραϊσμούς οι οποίοι, κάτω από προκάλυμμα αντικειμενικότητας, έχουν γίνει δυστυχώς ο κανόνας σε αυτόν τον τομέα. Προφανώς μια τέτοια μελέτη μπορεί να προβάλει μόνο αρνητική εικόνα της ιστορίας των μουσουλμανικών λαών, αφού η ιστορία αυτή ενσωματώνεται —άλλοτε από τυχαίες συνθήκες, άλλοτε από πολιτικό σχεδιασμό— στην πραγματική διαδικασία αποσύνθεσης που βίωναν οι κατακτημένοι λαοί. Παρά το σημαντικό αυτό μειονέκτημα, δεν έκρινα σκόπιμο να εγκαταλείψω την έρευνά μου, θεωρώντας ότι το κύρος ενός πολιτισμού, ο οποίος έχει συνεισφέρει τόσο σημαντικά σε πολιτιστικό όσο και σε επιστημονικό επίπεδο, δεν θα υπέφερε καθόλου αν, παράλληλα με το υπέροχο και θριαμβευτικό έπος του, ένα πολύ μικρό μέρος στην ιστορία διατίθετο για αυτούς τους ξεχασμένους λαούς. Ελπίζω ότι δεν θα με επικρίνουν αδικαιολόγητα επειδή τους απέτισα τον φόρο τιμής και συμπάθειας που δικαιούνταν.

Το καθεστώς ντίμμι που εξετάζεται σε αυτή τη μελέτη αφορά μόνο χριστιανούς και Εβραίους στη λεκάνη της Μεσογείου, την Ανατολία, την Αρμενία, τη Μεσοποταμία και το Ιράν. Οι ζωροαστρικοί, των οποίων η επιρροή στον ισλαμικό πολιτισμό ήταν κυρίαρχη, αναφέρονται μόνο περιστασιακά.

Έχοντας ήδη δημοσιεύσει σημαντικό αριθμό εγγράφων για τον Μεσαίωνα και το πρώτο μισό του 19ου αιώνα, περιορίστηκα εδώ σε ελάχιστα γνωστές προ-μεσαιωνικές πηγές, ιδιαίτερα για την κατάσταση της αγροτιάς, καθώς και σε ορισμένα αδημοσίευτα έγγραφα του 19ου αιώνα. Ο αναγνώστης που ενδιαφέρεται για την ενδιάμεση περίοδο μπορεί να συμβουλευτεί την ενότητα τεκμηρίωσης στην αγγλική έκδοση του 1985 του The Dhimmi: Jews and Christians under Islam (4η εκτύπωση, 1996).

Για αυτήν την αγγλική έκδοση του Les Chrétientés d’Orient entre Jihad et Dhimmitude, έχουν μεγαλώσει αρκετά έγγραφα του 19ου αιώνα από το βρετανικό Public Record Office, καθώς και από τη Χρονογραφία του Μπαρ Εβραίου. Προστέθηκε ένα έγγραφο για το Σουδάν από τα τέλη του 19ου αιώνα, καθώς και πολλές εικόνες, ενώ άλλες παραλείφθηκαν.

Μια ανάλυση της ντίμμι-δουλείας (dhimmitude) κατά τον 20ό αιώνα μέχρι πρόσφατους χρόνους παρέχεται στο τελευταίο μου βιβλίο.⁴

<-Ευχαριστίες

1. Η προ-ισλαμική Ανατολή->